Quotes

Divinity is at the root of life and truth is oneness; the heart can feel the oneness when mind becomes selfless.

Spiritual Essays

Read the following articles and find out the meaning of your life.

book img
ત્યાં પહોંચે બધે તારું નામ

ભાવભીની ભક્તિના સ્પંદનો જ્યાં વહે, ત્યાં નિ:સ્વાર્થ પ્રેમની ચેતનાના સાત્ત્વિક ગુણો પ્રગટે. ભક્તિના સાત્ત્વિક ભાવથી જ્યારે ભક્તનું મન રંગાઈ જાય, ત્યારે લૌકિક જગતની પરિસ્થિતિમાં પ્રભુની પ્રતીતિ રૂપે પ્રેમની વિશાળતાને અનુભવે. ભક્તના આવાં વિશુદ્ધ પ્રેમાળ સ્વભાવમાં ન હોય કામના લૌકિક ભોગની, કે ન હોય અલૌકિક અનુભવ કરવાની ઈચ્છા. કારણ જ્યાં કામના હોય, ઈચ્છા હોય, ત્યાં પ્રભુની નિ:સ્વાર્થ પ્રેમની ચેતના સુષુપ્ત રહે છે. તેથી ભક્ત તો સ્વ સ્વરૂપની સ્પષ્ટતાથી જીવે, કે જીવન રૂપે જે પણ પરિસ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે, જે પણ વસ્તુ સ્થિતિને મેળવતાં રહીએ છીએ, તે પ્રભુની ચેતનાના આધારે મળે છે અને જીવંત જીવન જીવી શકાય છે. એટલે જીવંત જીવન સ્વરૂપે પ્રભુની ચેતનાનું પ્રભુત્વ, એટલે કે સાત્ત્વિક ગુણોનું દેવત્વ વર્તન રૂપે પ્રગટવું જોઈએ. જ્ઞાની ભક્તના વિચાર-વર્તન રૂપે જે દેવત્વ પ્રગટે, તે છે ભાવભીની ભક્તિનું નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવનું આચરણ.

       જિજ્ઞાસુ ભક્ત જો જ્ઞાની ભક્તના સાંન્નિધ્યમાં રહીને જ્ઞાન ભક્તિની સરિતામાં તરતાં રહેવાનો પુરુષાર્થ કરે, તો ‘હું દેહ છું’ એવી માન્યતાથી એનું મન મુક્ત થતું જાય. જ્યાં સુધી ‘હું દેહ છું’ એમ માનીને જીવું છું, ત્યાં સુધી મારે મનથી કંઈ ગ્રહણ કરવાનું છે, અર્પણ કરવાનું છે, એવાં વિચારોનું વર્તન સમતોલ થતું નથી. કારણ ‘હું દેહ છું’ એવી માન્યતાની અજ્ઞાનતાને લીધે મન એકબીજા સાથેની ઓળખાણ પણ દેહથી જ કરતું રહે છે. એટલે માત્ર દેહની ઓળખથી જે પણ વ્યવહાર થાય તેમાં સરખામણી કરતી ભેદભાવની દૃષ્ટિ હોય. ભેદભાવની દૃષ્ટિ આકારોને જુએ અને રૂપરંગને જોઈને સરખામણી કર્યા કરે. નિરાકારિત ચેતનાના આધારે આકારિત કૃતિઓ જન્મે છે, વિકસે છે, એ વાસ્તવિક્તાનું વિસ્મરણ થવાથી મન સતત ઝંખે છે આકારિત સ્થિતિનો સંગ, એટલે કે મનગમતી વસ્તુ કે વ્યક્તિનો સંગ. એવાં સંગમાં સુખની ક્ષણોને જાળવી રાખવાના પ્રયત્નમાં તે દુ:ખનો અનુભવ કરે છે.

       સુખને મેળવવા માનવી સતત મથતો રહે છે તે ખોટું નથી. પરંતુ સુખને મેળવવાની મથામણમાં મોટેભાગે માનવી ભવિષ્યના દુ:ખનો વિચાર કરતો રહે છે અને એવાં દુ:ખથી દૂર રહેવાના પ્રયત્નમાં ઘણીવાર સુખની પળને તે ગુમાવી દે છે. મનગમતી વસ્તુ કે વ્યક્તિના સંગમાં સુખ મળશે, એવાં ખ્યાલથી તે માલિકી ભાવથી પોતાના કબજામાં, પોતાની પકડમાં મનગમતી સ્થિતિને રાખવાનો પ્રયત્ન કરતો રહે છે. માલિકી ભાવથી ભોગવવાના મોહમાં તે ઘણીવાર વ્યવહારિક સંબંધોની નિખાલસતાને ગુમાવી દે છે. સુખ કે પ્રેમને નિખાલસતાથી ત્યારે જ અનુભવી શકાય જ્યારે અર્પણ ભાવની નિર્મળતા જાગે. પરિવારના સભ્યો સાથેના સંબંધમાં, કે મિત્રો, કે પડોશીઓ, કે નોકરી ધંધાના સંબંધોમાં જો માત્ર લેવડદેવડનો સેતુ હોય, તો સુખ કે પ્રેમના અનુભવને બદલે સરખામણી થયાં કરશે કે કોણે કેટલું કર્યું. એવાં હિસાબ રૂપે પ્રેમના અનુભવની બાદબાકી થયાં કરે, ત્યારે સંબંધમાં પ્રેમની મીઠાશ રહેતી નથી.

       નિખાલસ સંબંધમાં જવાબદારી નિભાવવાનો, કે ફરજના કાર્યો કરવાનો ભાર કે બંધન ન હોય, પણ કાર્યને સારામાં સારી રીતે કરવાનો નિશ્ર્ચય હોય. એવાં નિશ્ર્ચયમાં કર્તાભાવનો અહંકાર ઓછો હોય અને આધારભૂત પ્રભુની શક્તિનો સહારો છે એવું સ્મરણ હોય. નિખાલસ સંબંધનો પ્રેમભાવ કેવો હોય તેનું દર્શન આપણને પ્રકૃતિ જગતમાં થાય છે. પક્ષીઓ અને વૃક્ષનો સંબંધ અનન્ય છે. કોઈ પણ વૃક્ષ એટલે પંખીઓ માટે વસવાટ કરવાનું વિશાળ મકાન, જે ઈંટ કે સીમેન્ટનું બન્યું નથી, પણ થડ, ડાળી, પાન વગેરે કુદરતી સ્થિતિથી બન્યું હોય છે. તે મકાનના પાયાનું ચણતર પણ અદ્ભુત હોય છે. એવું કહેવાય છે કે વૃક્ષની જેટલી ઊંચાઈ તેટલી લંબાઈના તેના મૂળ ધરતીની નીચે પ્રસરેલા હોય છે. એવાં મૂળના આધારે મજબૂત દિવાલ જેવા થડ-ડાળીઓ હોય છે. ડાળી પાંદડાના સુશોભનથી સજાવેલાં વૃક્ષ રૂપી ઘરમાં એરક્ધડીશનરની જરૂર પડતી નથી.

       હવા, પાણી, સૂર્ય પ્રકાશના કિરણોને સતત ઝીલતાં વૃક્ષો પર કબૂતર, કાગડાં, ચકલી વગેરે પક્ષીઓ પોતાના બચ્ચાંઓ માટે માળો બાંધે છે. તે બચ્ચાંઓ જ્યાં સુધી પાંખો ફફડાવીને ઊડી ન શકે ત્યાં સુધી પક્ષીઓ પોતાના બચ્ચાંઓનું જતન પ્રેમથી કરે છે. એકવાર બચ્ચાંઓ ઉડતાં શીખી જાય, પછી તે માળામાં તેઓ રહેતાં નથી, પણ મુક્ત રૂપે ગગનમાં વિહાર કરતાં રહે છે. આવો વિહાર ત્યારે જ થઈ શકે જ્યારે પક્ષીઓને પોતાના બચ્ચાંઓ કે ઘર માટે આસક્તિનું વળગણ ન હોય, કે માલિકી ભાવનો મોહ ન હોય. આમ પ્રકૃતિ જગત આપણને સમર્પણભાવનું, અકર્તાભાવનું, નિર્મળ પ્રેમભાવનું માર્ગદર્શન અર્પે છે.

       પ્રકૃતિ જગત સાથેના આપણાં સંબંધની પ્રભુએ જે રચના કરી છે, તેનું તાત્પર્ય જો સમજાય તો મોહને ઓગાળતી પ્રભુની મોહન મતિની સાત્ત્વિકતા, જ્ઞાન ભક્તિની સરિતામાં તરતાં તરતાં ધારણ થતી જાય છે. સ્વયંથી અજાણ રહેતી મનની અજ્ઞાનતા એટલે જ આકારિત કૃતિઓને માલિકીભાવથી ભોગવવાનો મોહ, જે અહંકારી સ્વભાવથી સરખામણી કરતું રહે છે. એવાં મોહને ઓગાળવા માટે પ્રભુના આત્મીય સંબંધની પ્રતીતિ કરાવતી નવધા ભક્તિમાં જિજ્ઞાસુ ભક્ત લીન રહેવાનો પુરુષાર્થ કરે. ભક્તિ સ્વરૂપે ભજવું એટલે ભગવત્ ભાવની જાગૃતિમાં સ્થિર થવું. ભજવું એટલે સ્વયંની ઓળખ કરાવતાં સાત્ત્વિક વિચારોનું અધ્યયન કરવું, તેનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવો. ભાવાર્થ અનુસાર સદાચરણ ધારણ થાય તો સ્વાનુભૂતિની અંતરયાત્રા આપમેળે થતી રહે. એટલે ભક્તના મનમાં એક જ વાતનું વારંવાર નિરૂપણ થયાં કરે, કે હરિનામ ભજતાં ભજતાં પ્રસરતી જાય પ્રભુ ભાવની ચેતના. તેથી આપણે પણ ભજનનાં ગુંજનથી ભજતાં રહીએ.

 

       રાધેશ્યામ કહો ઘનશ્યામ કહો, જીવતર બનાવો ઘનશ્યામ,

       હરિનામ ભજો ઘનશ્યામ ભજો, તમે તરતું મૂકો પ્રભુ નામ,

       ઝરણાં છલકે સાગર છલકે, છલકે બધે તારું નામ,

       જ્યાં નામ પહોંચે ત્યાં કોઈ ના પહોંચે, ત્યાં પહોંચે બધે તારું નામ...

       એવું છે પ્રભુ નામ, તમે બોલ્યાં કરો ઘનશ્યામ, મારા હૃદયમાં છે પ્રભુ નામ...

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
હવે જીવન જીવતાં શીખવો, પ્રભુ...

આપણને દેહધારી માનવ જીવન જીવવાનો અધિકારી મળ્યો છે. અધિકાર મળ્યો હોવાંથી અધિકારી સ્થિતિ માનવતાના સાત્ત્વિક કાર્યો કરવાની ફરજથી બંધાયેલી છે. આ ફરજથી જેઓ અજાણ રહે છે, તેઓ સાંપ્રદાયિક ધર્મના વાડામાં બંધાઈને પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે અને બીજા નિમ્ન કક્ષાના છે એવાં ભેદભાવથી જીવે છે. જ્યાં સુધી માનવ જીવનની કે માનવ શરીરની સદુપયોગી મહત્તાથી માનવી જાણકાર થતો નથી, ત્યાં સુધી ધાર્મિક ક્રિયાકાંડ કરવામાં સ્વયંના સ્વ સ્વરૂપનો એટલે કે પોતે શરીરમાં વસવાટ કરનાર નિરાકારિત જીવાત્મા છે તેનો સ્વીકાર થતો નથી. ભેદભાવના સંકુચિત માનસના લીધે માનવતાનું સાત્ત્વિક આચરણ સહજતાથી ધારણ થતું નથી. એટલે આત્મ સ્વરૂપની જે અનન્ય ગુણિયલતા છે, તે વિશાળતાની, સૂક્ષ્મતાની, શાશ્ર્વતતાની, કે દિવ્યતાની પ્રતીતિ મન કરી શકતું નથી. માનવતાના સાત્ત્વિક સ્વભાવનો ઉજાગર સહજ રૂપે થતો નથી, કારણ અહંકારી વર્તનમાં, ઈર્ષ્યા કે સ્વાર્થમાં મન બંધાયેલું રહે છે.

       બંધાયેલી મનની અજ્ઞાનતા, એટલે કે અહંકારી માનસની સંકુચિતતા માત્ર પોતાની ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરાવતું સંસારી જીવન જીવે છે. એવું મન અજાણ રહે છે પ્રભુએ સર્જાવેલી મહાભૂતોની પ્રકૃતિથી અને તે પ્રકૃતિ સાથેના પરસ્પર સંબંધથી. તેથી અજ્ઞાની મન માત્ર અહમ્ કેન્દ્રિત વિચારોથી મારું-તારું-પરાયુંના ભેદભાવમાં બંધાયેલું રહે છે. તે આજુબાજુની અનેક પ્રકારની પરસ્પર આધારિત પરિસ્થિતિ સાથે, પ્રેમ ભાવની નિ:સ્વાર્થતાથી આદાન-પ્રદાન કરવાનું ચૂકી જાય છે. એટલે પ્રેમભાવની ચૂકવણી વગરના જીવનમાં માનવી પ્રેમની શોધમાં ફરે છે અને આકારિત ભોગી પદાર્થોમાં, મનગમતી પરિસ્થિતિના કે વ્યક્તિના સંગમાં પ્રેમની ભૂખને સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પરંતુ બાહ્ય પદાર્થોમાં પ્રેમ નથી. પ્રેમ તો સ્વનું સ્વરૂપ છે. પ્રેમ તો દરેક કૃતિની ભીતરમાં સમાયેલી ચેતના છે. પ્રેમ સ્વરૂપની આત્મીય ચેતના જ્યારે સાત્ત્વિક આચરણ રૂપે પ્રગટે ત્યારે પ્રેમભાવની નિર્મળતા અનુભવાય.

       પ્રેમભાવની ચૂકવણી વગરનું જીવન જ્યાં જીવાય, ત્યાં અસંતોષ, અતૃપ્તિ, અશાંતિ રૂપી દેવું વધતું જાય છે. આ દેવું ચૂકવવાની અશક્તિના લીધે મનની નિરાશા સતત ખોટના, કે અપ્રાપ્તિના રોગથી પીડાય છે. અર્થાત્ સાત્ત્વિક ગુણોની જાગૃતિ વગરની, કે નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવ વગરની મનની નાદાર જેવી સ્થિતિ છે. પ્રેમની ખોટમાં અનુકૂળ વસ્તુ કે વ્યક્તિની અપ્રાપ્તિ હોય એવું લાગે છે. મનની આવી દેવાદાર અજ્ઞાની સ્થિતિનું કારણ છે અતૃપ્ત ઈચ્છા વૃત્તિઓના કર્મસંસ્કાર. ઈચ્છા તૃપ્તિ અર્થે કર્મ કે કાર્ય થયાં કરે છે, પણ સાથે સાથે બીજી નવી ઈચ્છાઓ પણ જનમતી રહે છે. કારણ અમુક વ્યક્તિ કે વસ્તુનો સંગ ભોગવ્યાં પછી એને વારંવાર ભોગવવાની ઈચ્છા થયાં કરે છે અને એવી ઈચ્છાઓનું માનસ અપ્રાપ્તિના રોગથી પીડાય છે. ઘણીવાર ઘર, વસ્ત્ર, રૂપિયા વગેરેની પ્રાપ્તિ હોવાં છતાં મન અપ્રાપ્તિની પ્રતિકૂળતા અનુભવે છે. એવાં મનને પોતાની અપેક્ષા મુજબ મનપસંદ સ્થિતિને માલિકીભાવથી ભોગવવાની ઈચ્છા હોય છે. અપ્રાપ્તિના કે ખોટના રોગમાં મનની સાત્ત્વિક ભાવની શક્તિ જાગૃત ન થઈ શકે, એટલે અપ્રાપ્તિના રોગથી અશક્ત થયેલાં મનને જો સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓનો આધાર મળે, તો જેની અપ્રાપ્તિ લાગે છે તેને મેળવવાનો અજંપો થોડો ઓછો થતો જાય.

       સત્સંગ રૂપે સાત્ત્વિક વિચારોમાં, ચિંતનમાં જે પણ સ્થિતિની અપ્રાપ્તિના લીધે નકારાત્મક રાગદ્વેષાત્મક વર્તનની નબળાઈમાં મન અશાંત રહે છે તેનું કારણ પરખાશે. પછી નકારાત્મક સ્વભાવથી, અપ્રાપ્તિના વિચારોથી મુક્ત થવાની ઈચ્છા પ્રબળ થશે. આમ લૌકિક સંસારની અપ્રાપ્તિની ઈચ્છાઓ મનનાં પ્રયત્નથી ઓછી નહીં થાય. પરંતુ ઈચ્છાઓની પૂર્તિ કરાવતી પ્રભુની આત્મીય ઊર્જા શક્તિનો સ્વીકાર થતાં, પ્રભુના આત્મીય ગુણોની સાત્ત્વિકતાનો ઉજાગર કરવાની ઈચ્છા જાગૃત થશે. એવી ઈચ્છા બળવત્તર થતાં સંસારી ઈચ્છાઓનું બળ ઘટતું જશે. જેમ એક છોડની બાજુમાં જો બીજું મોટું વૃક્ષ ઊગે, તો તે છોડનો વિકાસ અટકી જાય, તેમ સંસારી ઈચ્છાઓના છોડની બાજુમાં સ્વયંને જાણવાની, સ્વયંના સાત્ત્વિક ગુણોની દિવ્યતાને માણવાની ઈચ્છા રૂપી વૃક્ષને ઉછેરતા રહેવું જોઈએ અને એવાં ઉછેર માટે જ મન રૂપી શ્રેષ્ઠ વાહનની ભેટ પ્રભુએ અર્પણ કરી છે. સત્સંગની પ્રવૃત્તિ સાથે ગુરુનાં સાંન્નિધ્યમાં ઈચ્છાઓનું રૂપ બદલાતું જાય, એની દિશા બદલાય, પછી લૌકિક-અલૌકિક, સત્-અસત્, જડ-ચેતન એવાં ભેદને પણ ભુલાવતી જ્ઞાન ભક્તિમાં મન ધ્યાનસ્થ થતું જાય.

       જેમ પોતાના ઘરમાં જો હોલમાંથી બેડરૂમમાં પાથરેલી પથારીમાં સૂઈ જવું હોય, તો મોટરગાડીની જરૂર પડતી નથી, તે માટે બે પગ જોઈએ અને પગને ચલાવવા માટે મોટરગાડીને ચલાવતાં પેટ્રોલની જરૂર પડતી નથી. પગને ચલાવતું પેટ્રોલ મેળવવા કોઈ પેટ્રોલ પંપના સ્ટેશન પર જવાની જરૂર નથી. એ તો પ્રભુ જ ક્ષણે ક્ષણે શ્ર્વાસ રૂપી પેટ્રોલ પૂરતાં રહે છે. તેથી મનની સંસારી ઈચ્છાઓનું રૂપ બદલવા માટે અથવા અપ્રાપ્તિના રોગથી મુક્ત થવાં માટે, મન જો સતત અર્પણ થતી શ્ર્વાસની ચેતનાનો સ્વીકાર અહોભાવથી કે પ્રેમભાવથી કરે, તો અહંકારી મનનો કર્તાભાવ ઓગળતો જશે અને અકર્તાભાવની પ્રભુની ચેતનાના સંગમાં માનવતાનો સદ્ભાવ ખીલતો જશે. મન જ્યાં સુધી એવું માને છે કે પોતે બુદ્ધિપૂર્વક સમજી શકે છે, નિર્ણય લઈ શકે છે, ઉકેલ શોધી શકે છે, વગેરે હું પદની અહંકારી વૃત્તિઓનું આવરણ હોય છે, ત્યાં સુધી મનની ભીતરમાં સમાયેલી પ્રભુની આત્મીય ચેતનાનો સાત્ત્વિક પ્રભાવ સુષુપ્ત રહે છે. સાત્ત્વિકભાવની ગુણિયલતાને જાગૃત કરવા માટે જ પ્રભુ સાક્ષાત્ શ્ર્વાસનું ધન આપણને ક્ષણે ક્ષણે અર્પણ કરતાં રહે છે. તેને અંતર મનનાં અહોભાવથી સ્વીકારવા માટે પ્રભુને વિનંતિ કરીએ...

 

       આ સૃષ્ટિમાં અમે શ્ર્વાસ લઈએ આપ્ના થકી,

અરે! હર ઘડી અમે જીવીએ પ્રભુ આપ્ના થકી...

       અમે જન્મ લીધો શ્ર્વાસ મૂક્યો કૃપા એ આપ્ની,

              હવે જીવન જીવતાં શીખવો પ્રભુ કૃપા વરસાવો આપ્ની...

       અમે આવીને તને ભૂલી ગયાં પ્રભુ માફી માંગીએ આપ્ની,

              હવે અમી દૃષ્ટિ અમ પર રાખો પ્રભુ સહારો છે આપ્નો...

       અમે આવીને ઘણાં પાપો કર્યાં પ્રભુ વહાલથી સ્વીકારજો,

              હવે ચરણમાં અમને રાખજો પ્રભુ વિનંતિ છે બસ આટલી...

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
રાહ દેખાડશે નાથ...

માનવી પોતાના સ્વ સ્વરૂપથી, પોતાના આત્મસ્વરૂપની દિવ્યતાથી, પોતાની પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાથી અજાણ રહે છે. અજાણતાની અજ્ઞાની સ્થિતિના લીધે મનનું સાત્ત્વિક ગુણોનું કૌશલ્ય અથવા અલૌકિક વિચાર-વર્તનનું સામર્થ્ય સુષુપ્ત રહે છે. મનની સાત્ત્વિક સ્વભાવની કૌશલ્યતા, કે સર્જનાત્મક વર્તનની સામર્થ્યતા જ્યારે સુષુપ્ત રૂપે ઢંકાયેલી રહે, ત્યારે લૌકિક ઈચ્છા વૃત્તિઓનો સામાન મનમાં વધતો જાય છે. અતૃપ્ત ઈચ્છાઓનાં લીધે વૃત્તિ-વિચાર-વર્તનનું જીવન, એટલે કે કર્મ-ફળની પ્રક્રિયાવાળું જીવન જીવવા માટે, આપણને મનુષ્ય શરીરનું ઉપ-યોગી સાધન પ્રાપ્ત થયું છે. આમ સૌ કોઈ ઈચ્છા પૂર્તિ કરાવતું વિચાર-વર્તનની પ્રક્રિયાઓનું જીવન જીવે છે. પરંતુ મનની સાત્ત્વિકતાનો ઉજાગર થાય, અથવા મનનું સર્જનાત્મક કૌશલ્ય પ્રગટ થાય, અથવા નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવનું પ્રસરણ થાય એવાં પ્રસન્ન જીવનનો આનંદ માણવા મળતો નથી. કારણ ઈચ્છા રૂપી અગ્નિ મનમાં સતત પ્રજ્વલિત રહે છે. તે ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરાવતું માનવ જીવન રૂપી ઘી, એ અગ્નિને વધુ પ્રજ્વલિત કરે છે. કારણ એક ઈચ્છાની તૃપ્તિમાં બીજી ઘણી નવી ઈચ્છાઓ જનમતી રહે છે.

       આ હકીકતને જાણ્યાં પછી મનમાં એવી મુંઝવણ ઊભી થાય, કે માનવ જીવનનો ઉપ-યોગી હેતુ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય? જીવંત જીવન રૂપે માત્ર ઈચ્છાવૃત્તિઓનાં લૌકિક સંસ્કારો જો વધતાં રહે, તો એવા કર્મસંસ્કારોનું આવરણ કેવી રીતે વિલીન થાય? વળી જીવન રૂપે મન અનેક પ્રકારના સંબંધોમાં બંધાયેલું રહે છે. પરિવાર, મિત્રો, સગાઓ સાથેના સંસારી સંબંધોમાં, પ્રકૃતિ જગત સાથેની અરસપરસની ક્રિયાઓનાં સંબંધમાં, ઈન્દ્રિયગમ્ય વિષયોનો ભોગ કરાવતાં પદાર્થ જગતનાં સંબંધમાં, કે ઘર, વસ્ત્ર, અન્ન વગેરે જરૂરિયાતની વસ્તુઓ સાથેના સંબંધમાં મન બંધાયેલું રહે છે. એને છોડી શકાય એમ નથી. કારણ તે સંબંધો વગરનું જીવન શક્ય નથી. એટલે કર્મસંસ્કારોના આવરણથી મુક્ત થઈ શકાય એવું જીવન જીવવાનો કોઈક રાહ હોવો જોઈએ. જેથી ઈચ્છાઓનો અગ્નિ શાંત થાય. લૌકિક વિચાર-વર્તનથી થતી અહંકારી સ્વભાવની આગ ઓછી થાય, અથવા રાગ-દ્વેષાત્મક વર્તનની પ્રતિક્રિયા ઓછી થાય. જિજ્ઞાસુ ભક્ત એવા રાહ પર પ્રયાણ કરવા માટે પ્રભુને જ્યારે સ્તુતિ કરે ત્યારે સ્તુતિ રૂપે આર્તનાદ પ્રગટે કે..,

 

       રાહ દેખાડો, રાહ દેખાડો, રાહ ન જોવાય પળવાર, કાઢું દિવસ રોઈ રોઈ...    

       રાખો નહિ તો રાખમાં મળી ક્યાંથી શોધશું,

રક્ષા કરો ને રાહ દેખાડો, મારે આપમાં ભળવું;

       રોવું નથી સહેવું નથી આ સંસારની દાહ આગવી,

આવવું છે તારી પાસ પ્રભુ, જ્યોતિ સહારો લઈ;

       માટીની હાંડી ને માટીની કુંડી માટીમાં ભળી જશે,

આત્માની પાંખો આત્માને લઈને, પ્રકાશમાં ભળી જશે;

       ઉદ્ધાર કરજો આ આત્માનો મને રાહ દેખાડતાં જાવ,

              મને રોતો નહિ તમે રાખતાં, મને રાહ દેખાડતાં જાવ.

 

       દુન્યવી પદાર્થોના ભોગનું સુખ, કે ઈન્દ્રિયોને આકર્ષક લાગતી આકારિત કૃતિઓનો સમાગમ અમુક મર્યાદિત સમય પૂરતો હોય છે, તે ક્ષણિક સુખ આપનારા નાશવંત પદાર્થો છે. માનવી તે ક્ષણિક સુખની પ્રાપ્તિ માટે તન-મનથી ઘસાઈ જાય છે, એ વાસ્તવિકતા જો સમજાય તો સત્ દર્શન રૂપે પરખાય, કે શરીરની માટીની હાંડી એક દિવસ મહાભૂતોની પ્રકૃતિ રૂપી માટીમાં ભળી જશે અને અતૃપ્ત ઈચ્છાવૃત્તિઓ, તૃપ્તિ માટે બીજા શરીરનો આધાર લેવા માતાની કૂખને શોધશે. કારણ માનવ શરીરમાં જ ઈચ્છાવૃત્તિઓવાળાં મનને પ્રભુની આત્મીય શક્તિનો સહારો મળે છે. શરીરનો આધાર મૃત્યુ રૂપે છૂટી જતાં અતૃપ્ત ઈચ્છાઓવાળાં મનને, એટલે કે જીવને પ્રભુની શક્તિનો સંગાથ ન મળવાથી તે ભટકે છે અને અતૃપ્ત ઈચ્છાઓનો ભાર તૃપ્તિ રૂપે હળવો કરી શકાય એવાં માનવ જન્મ માટે સંસ્કારી માતા-પિતાને શોધે છે. સંસ્કારી માતા-પિતાને ત્યાં જન્મ લેવાંથી જ્ઞાન-ભક્તિના આધ્યાત્મિક વાતાવરણમાં, અતૃપ્ત લૌકિક ઈચ્છાઓનો અગ્નિ ભક્તિભાવથી શાંત થઈ શકે છે. કારણ ભક્તિ છે પ્રભુની ભગવત્ ભાવની શક્તિ, જે માટીની માયાને, માટીની હાંડીઓનાં મોહને, એટલે કે અજ્ઞાની વૃત્તિઓનાં આવરણને ઓગાળી શકે છે.

       જિજ્ઞાસુ ભક્ત અને સામાન્ય માનવી, એ બન્ને વચ્ચે ભિન્નતા હોય છે. માનવી પાસે તન-મનના દેહધારી જીવનનો જે ઉપ-યોગી હેતુ છે તેની જાણકારી નથી, પણ જિજ્ઞાસુ ભક્તને જીવંત જીવનની સિદ્ધિ વિશેની સ્પષ્ટતા હોય છે. માનવીનું મન કોઈ પણ દિશામાં હેતુ વગર માત્ર ભ્રમણ કરતું રહે છે, જેનાં લીધે નવી ઈચ્છાઓનો સંગ્રહ મનમાં વધતો રહે છે, જ્યારે ભક્તનું મન નિશ્ર્ચિત ધ્યેયથી, સંકલ્પ મુજબની દિશામાં દૃઢતાથી પ્રયાણ કરતું રહે છે. ભક્ત તો નિશ્ર્ચયાત્મક બુદ્ધિના પ્રભાવથી જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તરતો રહે છે. જેથી સાત્ત્વિક ગુણોની ચેતનાનો ઉજાગર આપમેળે થાય અને મોહનું આવરણ ઓગળતું જાય. ભક્તનું મન તો ગુરુના સાંનિધ્ય રૂપે સત્ દર્શન કરતું જાય, કે જો પાણીનો સ્વભાવ નીચાણ તરફ વહેવાનો હોય છે, તો પણ ઈલેકટ્રીક પંપના સહારે તે મકાનના ઉપરના માળે જેમ ચઢી શકે છે, તેમ શ્રવણ, ભજન, ચિંતન રૂપી પંપનું બળ મળે, તો સાત્ત્વિકભાવની ઊર્ધ્વગતિ મનોમન ધારણ થઈ શકે. સત્ દર્શનની કૃપાથી મનમાં નવી ઈચ્છાઓ જન્મે નહિ અને લૌકિક અતૃપ્ત ઈચ્છાઓ સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિથી પરિતૃપ્તિને અનુભવે. આવી સત્ દર્શનની કૃપાને ધારણ કરવા પ્રભુને પ્રણામભાવથી પ્રાર્થના કરીએ કે...,

 

       શૂન્યમાંથી સૃષ્ટિ સર્જી તુજને અમારા પ્રણામ,

બિંદુમાંથી સરોવર સર્જ્યું, તારો બહુ ઉપકાર;

       માટીમાંથી પૃથ્વી સર્જી માનવ માટે નાથ,    

હળીમળીને રહીએ એટલે, સર્જ્યો છે સંસાર;

       પ્રભુ પાસેથી છૂટાં પડ્યાં ત્યારે વચન દીધું તેને હાથ,

              ભક્તિમાં અમે સમય વિતાવશું, ભૂલશું નહિ હે નાથ;

       જે દિવસથી વચન ભૂલ્યાં શાંતિ ગઈ એની સાથ,

              માયાજાળમાં ગૂંથાઈ રહ્યાં અમે, બહાર કાઢો હે નાથ.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

Read More
book img
સ્મરણની વૃત્તિ અને ભાવ જાગે છે તારી કૃપાથી...

હે નાથ! તારા સ્મરણમાં મન મારું રમણ કરે, ત્યારે બીજી પરિસ્થિતિ રણ જેવી લાગે;

સ્મરણની વૃત્તિ અને ભાવ જાગે છે તારી કૃપાથી, હવે આ ભવસાગરને પાર કરાવજો;

તારા છે હજારો હાથ, એક હાથનો સહારો મુજને ધરજો, જેથી થાય ભક્તિ અપાર;

અંતર ભક્તિમાં લીન કરાવતો સાત્ત્વિકભાવનો પ્રસાદ ધરજો

અને પ્રકાશિત દર્શનની મહેર ધરજો.

      

       સ્વાનુભૂતિની અંતરયાત્રામાં પ્રકાશિત દર્શન રૂપે, સ્વયંના આત્મ સ્વરૂપની ગુણિયલતામાં ભક્ત એકરૂપ થતો જાય. અંતરયાત્રામાં ભક્તનું મન બની જાય ભાવની પારદર્શકતા. જ્યાં કર્મસંસ્કારો પ્રેરિત લૌકિક વૃત્તિ-વિચારોની આવનજાવન ન હોય, પણ પ્રભુ સંસ્કાર પ્રેરિત ભાવની સાત્ત્વિકતા હોય. તેથી અંતરયાત્રામાં ભગવાન અને ભક્ત એવી બે સ્થિતિ નથી, પણ એકમની ગતિનું પ્રયાણ સ્વયંભૂ થતું રહે છે. અર્થાત્ આત્મ સ્થિત અંતરયાત્રા રૂપે સ્વાનુભૂતિ થાય, તે ક્ષણે આત્મ સ્વરૂપની ગુણિયલતામાં ભક્તનું અસ્તિત્વ એકાકાર થાય. તેથી એકમની ગતિથી થતી અંતરયાત્રામાં જ્ઞાની ભક્ત કદી એવું ન વિચારે કે, ‘મને પ્રભુ પર પૂરો ભરોસો છે, તે કદી મારો હાથ નહિ છોડે.’ મને ભરોસો છે એવું રટણ મનમાં ત્યારે જ થયાં કરે, જ્યારે ભક્તિના અંતર પથ પર પ્રયાણ કરાવતો નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવ જાગૃત થયો ન હોય.

       અંતર ભક્તિના પથ પર જ્ઞાની ભક્ત જેવી સ્વાનુભૂતિની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ જ્યાં સુધી ધારણ ન થાય, ત્યાં સુધી જિજ્ઞાસુ મનમાં એવું સ્મરણ રહે, કે મને પ્રભુ પર ભરોસો છે, તથા વિનંતિ પણ થાય કે,"પ્રભુ મારો હાથ ન છોડતાં, આપના સંગાથ વગર હું ભક્તિભાવમાં ઓતપ્રોત થઈ શકું એમ નથી. આપની કૃપા સ્વરૂપે ભાવની સાત્ત્વિકતા ધારણ થતી રહે, તો મનમાં સુષુપ્ત રહેલું સાત્ત્વિક ગુણોનું આત્મીય ધન સદાચરણ રૂપે પ્રગટતું રહે. આપની સાથેના આત્મીય સંબંધની પ્રતીતિ કરવી છે અને પ્રતીતિ રૂપે પ્રકાશિત દર્શન કરવા છે. કારણ જ્ઞાન-ભક્તિના સત્સંગથી એટલું તો સમજાયું છે કે પ્રકાશિત દર્શન રૂપે પ્રગટતી દિવ્ય ચેતનાનો સ્પર્શ જો થાય, તો મન પર પથરાયેલા ભવોના કર્મ સંસ્કારોના આવરણને ઓગાળતો સાત્ત્વિકભાવ જાગૃત થઈ શકે. સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ રૂપે મારું મન પછી આપના સ્મરણમાં લીન રહીને અંતરની વિશાળતામાં ધ્યાનસ્થ થઈ શકે. તેથી જ વારંવાર વિનવું છું કે પ્રકાશિત દર્શનની મહેર ધરો, જેથી આપની સાથેના આત્મીય સંબંધની દિવ્ય પ્રીતનો આનંદ માણી શકું.”

       આવી સ્મરણ ભક્તિથી થતી વિનંતિ અયોગ્ય નથી. દરેક જિજ્ઞાસુ ભક્ત આરંભમાં આવી વિનંતિ સાથે ભક્તિના અંતર પથ પર પ્રયાણ કરે છે. જેમ મોટરગાડીનું એન્જિન શરૂ થાય અને તરત જ એંશી કે નેવું કિલોમીટરની ઝડપે મોટર દોડવા ન માંડે. આરંભમાં ધીમી ગતિ હોય અને ધીમે ધીમે તે ગતિ વધતી જાય; તેમ ભક્તિની અંતરયાત્રામાં આરંભમાં જિજ્ઞાસુ ભક્તની ભાવની સાત્ત્વિકતા ધીમે ધીમે પ્રગટતી જાય. પછી સાત્ત્વિકભાવની સહજતા આપમેળે વર્તન રૂપે પ્રગટે છે. આરંભની યાત્રામાં શ્રવણ, અધ્યયન, ભજન વગેરે સત્સંગની આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓથી મન કેળવાતું જાય અને રાગ-દ્વેષના વર્તનથી મુક્ત થતું જાય. આમ છતાં ઘણીવાર પ્રારબ્ધગત પ્રતિકૂળ સંજોગોના લીધે આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં મન સ્થિત થતું નથી અને શંકા-સંદેહયુક્ત નકારાત્મક વિચારોથી ઘેરાઈ જાય છે.

       જેમકે અંગત સ્વજન કે મિત્રનું મૃત્યુ થાય, અથવા જીવલેણ બીમારી આવે જેનું દર્દ અસહ્ય હોય, અથવા નોકરી-ધંધામાં રૂપિયાની કમાણી ન થાય અને રહેઠાણ, વસ્ત્રો કે અન્નની ખોટ વર્તાય અથવા પરિવારનું પાલનપોણણ કરવાનું મુશ્કેલ બની જાય, ત્યારે સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓમાં મન એકાગ્ર થઈ ન શકે. આમ સંજોગોમાં બંધાયેલા મનને અવનવી મુશ્કેલીઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. એવાં મુશ્કેલીના સમયમાં મન નિરાશામાં ડૂબી જાય. આપત્તિઓ વાવાઝોડાં જેવી લાગે અને મન મુંઝાઈ જાય, ત્યારે તે કોઈનો આધારભૂત સહારો ઈચ્છે. પરંતુ કોઈનો આધાર ન મળે ત્યારે જિજ્ઞાસુ ભક્તનું મન પ્રભુને વિનવે કે, ‘મારો હાથ નહિ છોડતાં.’ મનની આવી અસહાય સ્થિતિ ભલે થાય, મન ભલે સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓમાં એકાગ્ર ન થાય, છતાં જિજ્ઞાસુ ભક્તએ તે પ્રવૃત્તિઓનો આધાર છોડવો ન જોઈએ. કારણ જેમ રાત્રિનો અંધકાર પૃથ્વીની અખંડ ગતિમાન સ્થિતિના લીધે વિલીન થાય છે, એ સત્યને જાણ્યાં પછી અંધકારને દૂર કરવાનો પ્રયાસ છૂટી જાય; તેમ પ્રતિકૂળ સંજોગોથી અનુભવાતી અસહાયતા, નિરાશા, સંદેહ રૂપી અંધકાર પણ ભાવની નિષ્ઠાથી આપમેળે દૂર થતો જાય.

       સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓ માત્ર અસહાય મનની નિરાશાને દૂર કરવા માટે કરવાની ન હોય. કારણ પ્રારબ્ધગત સંજોગોની આવનજાવન અટકવાની નથી અને વાસ્તવિકતા એ છે, કે દરેક પરિસ્થિતિનું નિર્માણ પોતે કરેલાં કર્મોના પરિણામ રૂપે થાય છે. સત્સંગની પ્રવૃત્તિથી તો મનને પોતાની ભૂલોનું, ખામીઓનું દર્શન થાય અને રાગ-દ્વેષાત્મક વિચાર-વર્તનનો કચરો દૂર થાય. સત્સંગની નિયમિત પ્રવૃત્તિઓથી મન સજાગ રહે છે. મુશ્કેલીના સમયમાં જિજ્ઞાસુ ભક્તનું સજાગ મન માત્ર મુશ્કેલીઓમાં જ વીંટળાયેલું ન રહે, પરંતુ મુશ્કેલીના સમયને પસાર કરતી વખતે મનનું જે સાત્ત્વિકભાવનું કૌશલ્ય સુષુપ્ત રહેલું હોય, તેને જાગૃત કરવાનો સંકલ્પ વધુ દૃઢ થતો જાય. એવી દૃઢતાના લીધે ભક્તિના માર્ગે પ્રયાણ કરવાની નિષ્ઠા વધતી જાય. પછી ગુરુ કે માર્ગદર્શકના સાંનિધ્યમાં સમજાતું જાય, કે પ્રભુ સાથેના આત્મીય સંબંધની પ્રતીતિ થવી, એ જ છે નિર્મળભાવની સાત્ત્વિકતાનો ભાવ ઉજાગર થવો. તેથી મન જો નિષ્ઠાપૂર્વક સત્સંગની મહત્તા સમજીને વર્તમાનમાં કેળવાતું જાય, તો ભવિષ્યમાં અંતર ભક્તિમાં ધ્યાનસ્થ થવાય એવાં પ્રારબ્ધનું નિર્માણ થતું જાય. અંતર ભક્તિમાં લીન કરાવતી સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ ધારણ થતી જાય એવી પ્રાર્થના કરતાં રહીએ અને ભક્તિભાવથી જીવન જીવીએ.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
પ્રભુ પ્રીતનો પ્રકાશ સર્વવ્યાપક છે

       વિચારોના આરોહણમાં જો સાત્ત્વિક ભાવ હોય, તો વિચારોની સમીક્ષાથી જે સમજણ મળે તે સમજ અનુસાર મનનું વર્તન થાય. તેથી મનનાં વિચારોનું યોગ્ય આરોહણ થવું જોઈએ. યોગ્ય આરોહણ થવું એટલે જે વિચારોમાં રાગ-દ્વેષાત્મક અહંકારી વૃત્તિ ન હોય, પણ સાત્ત્વિક ભાવની જાગૃતિ હોય. એવી જાગૃતિનાં લીધે વિચારોનો સૂક્ષ્મ ભાવાર્થ સહજતાથી ગ્રહણ થાય અને ભાવાર્થથી મનની સ્વથી અજાણ રહેતી અજ્ઞાનતા ઓગળતી જાય. પછી સ્વયંનો પરિચય કરાવતી, સ્વયંની અનુભૂતિમાં સ્થિત કરાવતી અંતરયાત્રા ભક્તિભાવથી થયાં કરે. આમ સાત્ત્વિક વિચારોની સ્વચ્છતામાં અહંકારી કે સ્વાર્થી વર્તનની ગંદકી પ્રગટતી નથી એટલે જ્ઞાતા વૃત્તિનો પ્રભાવ સહજ ધારણ થાય છે. જ્ઞાતા વૃત્તિથી ભક્ત આત્મ સ્વરૂપની અને પ્રભુની ઐક્યતાથી જાણકાર થાય. જાણકાર થવું એટલે મનનું ઘડતર થવું. ઘડતર રૂપે સંકુચિત અજ્ઞાની માનસ ઓગળતું જાય અને અહમ્ વૃત્તિ સમર્પણ ભાવની જાગૃતિથી નમતી જાય.

       અહમ્ વૃતિઓ ત્યારે નમે, જ્યારે પ્રભુની ભાવ શક્તિનાં સ્પંદનો ભક્તિ સ્વરૂપે ધારણ થાય. એટલે ભક્તને ભક્તિ સ્વરૂપે પ્રભુની શક્તિનો આધાર મળે, જે એની શ્રદ્ધાને દૃઢ કરે છે. ભક્તની શ્રદ્ધામાં એવો ભાવ નથી, કે પ્રભુની શક્તિનો આધાર છે, એટલે ભક્તિની અંતરયાત્રામાં કોઈ મુશ્કેલી નહિ આવે. પરંતુ શ્રદ્ધા રૂપે સ્વાર્થ, માલિકીભાવ, હું ભક્ત છું એવી સૂક્ષ્મ વૃત્તિઓ ઓગળતી જાય અને નિ:સ્વાર્થભાવનું ઘી પ્રગટતું જાય, જે આત્મ જ્યોતિને પ્રજ્વલિત રાખે છે. નિ:સ્વાર્થભાવની જાગૃતિથી આત્મ જ્યોતિ સ્વયંભૂ પ્રકાશિત થાય છે. એટલે ભક્તની દૃઢ શ્રદ્ધા જ ઊર્ધ્વગતિની અંતર ભક્તિનો આધાર છે. શ્રદ્ધાના આધારે સ્વમય ચિંતનથી અહંકારી સૂક્ષ્મ વૃત્તિઓનું આવરણ વિલીન થતું જાય અને ભાવની સાત્ત્વિકતાથી પ્રભુની, એટલે કે આત્માની દિવ્ય પ્રીતનાં પ્રકાશમાં ભક્ત ઓતપ્રોત થાય. દૃઢ શ્રદ્ધાનો ભાવ કદી બીજાના આશ્ર્વાસનભર્યા શબ્દોથી જાગૃત ન થાય. એ તો સ્વયંની ભાળ માટે સાત્ત્વિક વિચારોના ચિંતનથી મનને વલોવવું પડે. જેમ જેમ મન વલોવાય, તેમ તેમ સ્વ પરિચયની વાસ્તવિકતા સમજાય અને પ્રભુ સાથેની ઐક્યતા પરખાય, ત્યારે મન બની જાય શ્રદ્ધાભાવનું ઘી અને આત્મ જ્યોતની પ્રતીતિ થાય.

       આમ ભક્તની શ્રદ્ધા એટલે જ નિ:સ્વાર્થભાવની સરળતા. ભાવની સરળતામાં ભક્તનો સ્વભાવ દુર્બળ ન બને, પણ સાત્ત્વિક ગુણોના સ્પંદનોની સબળતા ધારણ થયાં કરે. ભાવની સરળતામાં નિખાલસતા હોવાંથી, બીજા લોકોને ભક્તનાં સ્વભાવની સરળતામાં નિર્બળતા જણાય છે. કારણ ભક્તનું નિખાલસ માનસ કદી પોતે સાચો છે એવું પુરવાર કરવાનો પુરુષાર્થ ન કરે. એ તો સ્વ જ્ઞાનનાં નિર્મોહીભાવને અનુભવે છે તથા અહંકારી માનસના અજ્ઞાનને પણ સમજે છે. એવી સમજમાં જ્ઞાન-અજ્ઞાનનો, ભાવ-અભાવનો, કે સાચા-જૂઠાનો કોઈ ભેદ નથી. એટલે નિર્મોહીભાવની જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં ભક્ત તો તરતો રહે છે. તરતાં તરતાં એને પ્રતીતિ થાય, કે જ્ઞાન-ભક્તિની સ્વમય અંતરયાત્રામાં સતત તરતાં રહેવાનું હોય, કોઈ પણ અનુભૂતિ રૂપી કિનારે અટકી જવાનું ન હોય. સ્વ અનુભૂતિનાં કિનારે જો અટકી જવાય, તો અનંત યાત્રાનું પ્રયાણ ન થાય અને ‘મેં અનુભૂતિ કરી’ એવી સૂક્ષ્મ અહમ્ વૃત્તિ જાગૃત થાય. જે તરાવે પણ નહિ અને કિનારાથી દૂર લૌકિક જગતના વિચારોમાં મનને ફેરવતી રહે.

       નદી કિનારે જે ઊભો રહે તેને નદીનાં પાણીનો સ્પર્શ થતો નથી. પરંતુ જે નદીમાં તરે છે તે કિનારે ઊભા રહેલાની જો નિંદા કરતો રહે તો એવી વ્યક્તિ વાસ્તવમાં નદીમાં તરતી નથી, પણ કિનારે બેસીને તરે છે. કિનારાનાં વિચારોમાં ખોવાઈને જે નદીમાં તરે, તેને નદીનાં વિશેષ ગુણોની અનુભૂતિ થતી નથી. આમ છતાં વાસ્તવિકતા એવી છે કે જેમ નદીનાંકિનારે ઊભા રહીએ ત્યારે જ તરવાની ઈચ્છા જાગે છે; તેમ અજ્ઞાની મનોદશામાં જ ભક્તિભાવથી જ્ઞાનમાં તરવાની જિજ્ઞાસા જાગી શકે છે. તેથી ભક્ત કદી જ્ઞાન-અજ્ઞાનનાં ભેદ ન જુએ, કે અજ્ઞાની માનસને વખોડે

 

(ટીકા કરવી) નહિ. જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતાના તરવૈયાને જો લૌકિક જગત રૂપી કિનારાનો મોહ હોય, તો તે સરિતામાં તરતો નથી, એટલે કે પ્રગતિથી પ્રયાણ કરતો નથી. જ્યાં સુધી તરવાની તમન્ના પ્રબળ થતી નથી, ત્યાં સુધી કિનારા રૂપી ભોગ્ય પદાર્થોની આસક્તિ છૂટતી નથી.

       ભક્તનું સાત્ત્વિકભાવનું માનસ કોઈ ભેદ દૃષ્ટિમાં અટવાઈ ન જાય, પણ દ્રષ્ટાભાવની તન્મયતાથી એ સતત તરતો રહે છે. વાસ્તવમાં ભક્ત અને એનો ભાવ એવી બે સ્થિતિ નથી. ભક્તનું અસ્તિત્વ જ ભાવની સાત્ત્વિક ધારા બની જાય અને તે સ્વયંભૂ પ્રભુ ભાવ રૂપી સાગરમાં એકરૂપ થઈને પ્રયાણ કરે. પછી પ્રભુ અને ભક્તિ અથવા ભગવાન અને ભક્ત એવાં ભેદ રહેતાં નથી. જ્યાં ભેદ નથી ત્યાં છે પ્રશુદ્ધ ભાવની દિવ્યતા. ભાવની દિવ્યતા એ જ છે અનંત દિવ્ય ગુણોનું પ્રભુત્વ, જે દિવ્ય પ્રીતની ચેતના રૂપે પ્રકાશિત થાય. પ્રીતની દિવ્ય ચેતના, એ જ છે ઊર્જા શક્તિનું પ્રસરણ, જેના આધારે આકારિત જગતની કૃતિઓનું સર્જન થાય છે. ભક્ત તો પ્રભુની દિવ્ય પ્રીતનાં સ્પંદનોને અનુભવતો જાય અને સોઽહમ્ ભાવ સ્વરૂપે પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાને માણતો જાય. માણવામાં ‘હું દિવ્ય પ્રીતનો પ્રકાશ છું, હું પરમાત્માનો અભિન્ન અંશ છું’ એવું સત્ દર્શન ધારણ થતું જાય અને એનું અસ્તિત્વ વિચાર રહિત આકાશ જેવું પારદર્શક બની જાય.

 

       પ્રભુ પ્રીતનું પ્રકાશ સર્વવ્યાપક છે અને તે પ્રકાશ તો પ્રભુનું આકાશ છે;

       પ્રભુનાં આકાશમાં અવકાશ છે અને તે અવિનાશ સ્વરૂપની ગુણિયલતા છે;

       તે જ પ્રકાશ સર્વત્ર છે અને તે પ્રભુની દિવ્ય પ્રીતની ઊર્જા શક્તિ રૂપે પ્રસરે છે;

       અરે! તે જ હું છું, એવાં સોઽહમ્ ભાવથી ભક્ત તો પ્રભુની ઐક્યતાને માણે છે.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
આ જીવન રૂપે જે છે, એ બધું આપના વગર નિરાધાર

સાત્ત્વિક આચરણને સહજતાથી ધારણ કરી શકાય, તે માટે પ્રભુએ પ્રકૃતિ જગતની રચના કરી છે. પ્રકૃતિ જગતની ક્રિયાઓનો મહિમા જો સમજાય તો સમર્પણભાવથી થતી પ્રકૃતિની ક્રિયાઓ, આપણાં મનને ભાવની સહજતા ધારણ કરવાની પ્રેરણા પૂરે છે. પ્રકૃતિ જગત એટલે જ અર્પણભાવની નિષ્કામ ભૂમિ. ભાવની એવી ભૂમિ પોતાનું બધું જ સમર્પી દે છે. જેથી માનવી ઉપભોગી જીવનને માણી શકે અને સાત્ત્વિક આચરણનો સંતોષ પણ માણી શકે. પરંતુ આપણે જાણીએ છીએ કે માનવીનું મન તો સમર્પણભાવની ભૂમિથી યોજનો દૂર રહીને, માત્ર રાગ-દ્વેષના ભેદભાવમાં રગદોળાતું રહે છે. આવું કેમ થતું હશે? પ્રકૃતિ જગતની સમર્પણભાવની ક્રિયાઓનું પરિણામ જો મન ભોગવે છે, તો વર્તન રૂપે ભાવની અભિવ્યક્તિ થઈ શકે છે. તે નથી થતી કારણ ભેદભાવમાં રગદોળાતાં મન પર સ્વાર્થનો, અદેખાઈનો અહંકારી કચરો એટલો બધો જમા થઈ ગયો છે, કે પ્રકૃતિ જગતનો ઉપભોગ માનવી સતત કરતો હોવા છતાં ભાવની સહજતા મનમાં છલકાતી નથી. પોતાના અહંકારી, અજ્ઞાની વૃત્તિ-વિચારોનો જ્યારે પશ્ર્ચાત્તાપ થાય, ત્યારે તે કચરાને વિલીન કરાવતી શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, અધ્યયન વગેરે સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓમાં મન વીંટળાતું જાય.

       મનની માટી અહંકારી સંકુચિત વર્તનના લીધે સુકાઈ જાય છે. એવાં મનની માટી પ્રકૃતિના ઉપભોગથી ભાવભીની ત્યારે થાય, જ્યારે જ્ઞાની ભક્તના સાંનિધ્યમાં રહીને સત્સંગ કરે. સાંનિધ્યમાં મનની સંકુચિત વર્તનની જડતાનો, કે અહંકારી માનસની મંદતાનો, કે સ્વયંને આકારિત શરીર માનવાની મૂર્ખતાનો પરિચય થાય. જ્ઞાની ભક્તના પાવન સાંનિધ્યમાં ભક્તિભાવના પ્રકાશિત સ્પંદનો ધારણ થાય. જે મન પર પથરાયેલી અહંકારી કચરાવાળી માટીનું ખેડાણ કરી, સ્વ અધ્યયનની લગનીને જાગૃત કરાવે. પછી પ્રેમભાવની નિર્મળતા સાથે સ્વયંને જાણવાની જિજ્ઞાસુભાવની ઉત્સુકતા પણ વધતી જાય. સાંનિધ્ય રૂપે ભાવનું સિંચન થતું જાય અને ભાવની ભીનાશથી સ્વયંની ઓળખ રૂપે પરખાતું જાય કે, "પ્રભુની આત્મીય ચેતનાનો જ હું અભિન્ન અંશ છું. મારી ભીતરમાં જ પ્રભુનું દિવ્ય ગુણોનું પ્રભુત્વ સમાયેલું છે. તે દિવ્ય ગુણોના બીજ જે ભીતરમાં સુષુપ્ત રૂપે સમાયેલાં છે, એ મનની ભાવભીની ભૂમિમાં જ્ઞાન ભક્તિની નિષ્ઠાથી અંકુરિત થઈ શકે છે.”

       ભીતરમાં સમાયેલી દિવ્યતાને અંકુરિત કરવા માટે, એટલે કે સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિને ધારણ કરવા માટે, સંસારી જીવનમાં જે પણ પરિસ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ છે તેનો ત્યાગ કરવાની બાંધછોડ કરવાની નથી, કે કુટુંબના પાલનપોષણની જવાબદારીઓ છોડીને કોઈ પણ આશ્રમનો આધાર લેવાનો નથી. પરંતુ જ્ઞાન-ભક્તિની અંતરયાત્રા કરવાનો જે સંકલ્પ કર્યો છે, તે સંકલ્પ અનુસાર અધ્યયન-ચિંતનથી મનનું શુદ્ધિકરણ કરવાનું હોય. શુદ્ધિકરણ એટલે જે અહંકારી અજ્ઞાની વૃત્તિ-વિચારોનો કચરો મન પર આવરણની જેમ જમા થયો છે, તેને વિલીન કરાવતું સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિનું સદાચરણ ધારણ થવું. સદાચરણની સાત્ત્વિકતા ધારણ થઈ શકે અને મનુષ્ય જીવનની શ્રેષ્ઠતાનો અનુભવ થઈ શકે, તે માટે જ પ્રભુએ પ્રકૃતિ જગત સાથેની એકબીજા પર આધારિત જીવનની રચના કરી છે. જો પ્રકૃતિની સમર્પણભાવની ક્રિયાના અણસારાને ગ્રહણ કરતાં રહીશું, તો શુદ્ધિકરણ રૂપે સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ આપમેળે થશે અને પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાનો આનંદ ભક્તિભાવથી માણી શકાશે.

       સમર્પણભાવની પ્રકૃતિ જગતની ભૂમિનો ભાવાર્થ જો મનોમન ગ્રહણ થાય, તો સદાચરણ તરફ પ્રયાણ થતું જાય. આપણને એટલી તો ખબર છે, કે ગુલાબના છોડનું બીજ જે સ્થળે વાવીએ તે સ્થળમાં જ ગુલાબનો છોડ ઊગે છે. બીજ પોતાની મેળે બીજા સ્થળે જઈ શકતું નથી. જો તે સ્થળની માટી નકામી હોય તો પણ જે છોડ ઊગે તે પોતાનું સ્થાન બદલતું નથી. અર્થાત્ કોઈ પણ છોડ આપણને દર્શાવે છે, કે પ્રારબ્ધ અનુસાર જે પરિવારના સભ્યો સાથેનું જીવન મળ્યું છે, તે સંબંધિત જીવનની ભૂમિનો સંગ ન ગમે તો પણ છોડવો ન જોઈએ, કે દ્વેષ અથવા ધિક્કારથી અવગણના ન કરવી જોઈએ.

અવગણના કરવાને બદલે સાત્ત્વિક વિચારોના સહારે મનોમંથન થાય, તો સમજાય કે પોતાના શરીરના આકારને બદલી કે છોડી શકતાં નથી. પછી સંબંધોના સ્થાન બદલવાની જરૂર નહિ પડે, પણ જીવંત જીવનનો સદુપયોગી મહિમા ગ્રહણ થતો જાય. પછી સાત્ત્વિક વિચારોના ભાવાર્થ અનુસાર વિચાર-વર્તનનું પરિવર્તન થતું જાય અને સાત્ત્વિક ગુણો રૂપી ફળ-ફુલ ખીલતાં જાય. એવી ગુણિયલ સ્વભાવની મહેકથી પરિવારના સભ્યો સાથેની સુમેળતા વધતી જાય અને ભાવની સહજતાથી એકરાર થાય કે..,

 

       "હે નાથ! જીવંત જીવન જીવવાની સહજતા ધરી પ્રકૃતિ જગતના આધારે;

       વિચારો કરવાની સરળતા ધરી, મન-મગજની સુમેળભાવની ક્રિયાના આધારે;

       છતાં માનવી અહંકારી બની સમજે કે, બધું થાય છે મારી બુદ્ધિના આધારે;

       પણ ભક્ત જાણે છે કે, આ જીવન રૂપે જે છે,

તે બધુ છે આપના વગર નિરાધાર.

      

       માનવીને પોતાની પદવીનું, જ્ઞાતિનું, સત્તાનું, વ્યક્તિત્ત્વનું, રૂપિયાનું વગેરેનું અતિશય અભિમાન હોય છે. બીજા વ્યક્તિને પોતે જો કંઈક મદદ કરે તો બીજા પાંચ જણને પોતાની હોંશિયારી વિશે જણાવે અને મદદ લેનારને નિમ્ન કક્ષાનો ગણે. માનવીના આવા તુમાખીભર્યા અહંકારી મિજાજને ઓગાળવા માટે જ પ્રભુએ પ્રકૃતિ જગતની રચના કરી છે. સૂર્ય, ચન્દ્ર, વાયુ, જળની પ્રકૃતિ આપણને સમર્પણભાવથી પોતાનું સર્વસ્વ અર્પી દે છે. સવારે સૂર્યોદયના દર્શન કરીએ ત્યારે સૂર્યદેવને કોઈ ખુશી કે હર્ષ થતો નથી કે, ‘મારા દર્શન આ વ્યક્તિએ કર્યા અને મારી ઊર્જાનું પોષણ એ મેળવે છે.’ આમ પ્રભુનું ઊર્જા ધન જે શ્રદ્ધાભાવથી ગ્રહણ કરે, તે જ બીજાને શ્રદ્ધાભાવથી અર્પણ કરી શકે છે અને તે જ છે ભક્તિભાવનું સદાચરણ. ભક્તિભાવ કે શ્રદ્ધાભાવ જ્યાં નથી, ત્યાં અભિમાનની બદબો હોય કે, ‘બીજાની પાસે નથી અને હું બીજાને અર્પણ કરું છું.’ પ્રકૃતિ જગતની સર્વે કૃતિઓ પ્રભુનું ધન સમર્પણભાવથી અર્પણ કરે છે અને પ્રભુ પણ કદી જતાવતાં નથી, કે જીવ સૃષ્ટિ મારા આધારે જીવે છે. જિવાડનાર પ્રભુની શક્તિ તો અકર્તાભાવની નિ:સ્વાર્થતાથી, સમર્પણભાવની પ્રીતથી અર્પણ થાય છે. તેથી એને ધારણ કરનાર મન જો પ્રેમભાવથી જીવે તો સદાચરણની મહેક પ્રસરતાં, સ્વયંના પરમ આનંદની પ્રતીતિ માનવી કરી શકે છે.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

 

Read More
book img
ભક્તિભાવથી અંતરભોગ થાય, આનંદ એવો ધરજો...

       જ્ઞાન-ભક્તિની અંતરયાત્રામાં મનનો જિજ્ઞાસુભાવ ત્યારે લીન થાય, જ્યારે ‘હું ભક્ત છું, હું સ્વાનુભૂતિમાં સ્થિત થવાનો પુરુષાર્થ કરું છું’ એવી અહંકાર પ્રેરિત વૃત્તિઓ ઓગળતી જાય. એવી અહમ્ વૃત્તિઓનું ઓગળવું એટલે નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવની સાત્ત્વિકતા જાગૃત થવી. મોટેભાગે માનવી પ્રેમાળ વર્તનનો આનંદ ત્યાં અનુભવી શકે છે જ્યાં મેળવી લેવાનો સ્વાર્થ ન હોય, પણ એકબીજા સાથેના સંબંધમાં અર્પણ કરવાની નિખાલસતા હોય. નિષ્કામભાવની નિખાલસતા જાગૃત થાય ત્યારે મન બની જાય પ્રેમભાવનું આસન. ભક્તના એવાં પ્રેમાળ આસન પર પ્રભુભાવની ચેતના બિરાજમાન રહે. એટલે એવાં ભક્તના સાંનિધ્યમાં જ્ઞાન-ભક્તિનો સત્સંગ થાય, ત્યારે બીજા જિજ્ઞાસુઓ ભાવની સાત્ત્વિકતાને અનાયાસે ધારણ કરે છે. જ્યાં સુધી ભાવની સાત્ત્વિકતા જાગૃત નથી થતી, ત્યાં સુધી આધ્યાત્મિક વિચારોની માત્ર ચર્ચા થાય, સૂક્ષ્મ સમજ ગ્રહણ થાય, પણ આધ્યાત્મિક વિચારોનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરાવતું પ્રેમાળ વર્તન ધારણ ન થાય. તેથી જ ભાવની જાગૃતિ અર્થે જ્ઞાની ભક્તના સાંનિધ્યમાં રહીને મનને ભક્તિભાવથી કેળવવું અતિ આવશ્યક છે.

       ભક્તિભાવથી જેમ જેમ મન કેળવાતું જાય, તેમ તેમ ભાવની સહજતા પ્રગટતી જાય, સ્વ સ્વરૂપની વાસ્તવિકતા ગ્રહણ થતી જાય અને હું દેહ છું એવી માન્યતાની અજ્ઞાનતા પરખાતી જાય. એવી પરખ રૂપે સમજાય કે હું દેહ છું એવી અજ્ઞાનતાના લીધે એકબીજા સાથેની ઓળખાણ પણ શરીરના આકારથી જ મન કરતું રહે છે. એવાં બાહ્ય દેખાવની ઓળખથી વ્યવહાર થાય એમાં રાગ-દ્વેષ વધુ હોય અને સરખામણીના ભેદભાવ હોય. એટલે માત્ર શરીરના દેખાવની ઓળખમાં હું દેહ છું એવી અજ્ઞાનતામાં મન ડૂબેલું રહે છે. એવું અજ્ઞાની મન જે પણ લૌકિક વ્યવહારિક કાર્યો કરે તેનું વર્તન સમતોલ ન હોય. કારણ રાગ-દ્વેષાત્મક ભેદભાવની અસમતોલતા હોવાંંથી પ્રેમ, લાગણી, સ્નેહને અર્પણ કરવાની, કે પરોપકાર, સમાધાન, દયા વગેરે ભાવની સાત્ત્વિકતા વર્તનમાં પ્રગટતી નથી. જ્યારે પોતાના ભેદભાવભર્યા વર્તનની ભૂલનો પસ્તાવો થાય, ત્યારે જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તરતાં રહેવાની તન્મયતા દૃઢ થતી જાય. પછી બાળક જેવી નિર્દોષતાથી મન પ્રભુને પ્રાર્થનાપૂર્વક વિનંતિ કરતું રહે કે..,

       "..હે પ્રભુ! હું તારો જ અંશ છું અને જાણું છું કે આપનું દિવ્ય ગુણોનું પ્રભુત્વ મારી ભીતરમાં સમાયેલી આત્મા રૂપી તિજોરીમાં સુષુપ્ત રહ્યું છે. ભીતરની દિવ્યતા પ્રકાશિત થાય અને આપનામાં એકરૂપ થવાય એવી ઝંખના હવે પ્રબળ થઈ છે. આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રો પણ દર્શાવે છે કે મારું આત્મ સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપનું છે. ગુરુ તથા માર્ગદર્શન આપતાં વડીલો પણ સમજાવે છે કે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપની અનુભૂતિ કરવા માટે જ મનુષ્ય જન્મની ભેટ મળી છે. જિજ્ઞાસુભાવથી હું જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તરતાં તરતાં જાણવા મથું છું, કે સ્વયંના આત્મ સ્વરૂપમાં મારા મનોભાવ એકાકાર કેવી રીતે થાય? એવી મથામણ ભજન-સ્તુતિના ગુંજનમાં શાંત થાય છે. પરંતુ સ્વયંમાં એકાકાર થવા માટે, આપની દિવ્ય પ્રીતના સ્પંદનો ઝીલવા માટે મારું મન વારંવાર અધીરું થઈ જાય છે. ધ્યાન કરવાનો પ્રયત્ન કરું છું ત્યારે જ ન કામના વિચારોની આવનજાવન વધી જાય છે. એટલે શ્રવણ, ભજન, કીર્તનનો સહારો લઉં છું. પરંતુ આપની અનરાધર કૃપાના લીધે જ ભાવભીની ભક્તિમાં મન તરબોળ થાય છે અને વિચારો શાંત થતાં ભાવની સાત્ત્વિક ધારા છલકાતી રહે છે..

       .. ભાવની સહજતા છલકાતી રહે, ત્યારે અંતરનું પ્રેરક બળ અનુભવાય છે. અંતરનો પ્રેરણા સ્ત્રોત અંતરધ્યાનની એકાગ્રતા ધરે છે અને આપની સાથેની ઐક્યતાની પ્રતીતિ થાય છે. એવી પ્રતીતિ મારા મનને મનાવતી નથી, પણ મનની જે માવીતર સ્થિતિ છે, જે આત્મીય ચેતનાની ગુણિયલતા છે તેમાં ઓતપ્રોત થવાની પ્રેરણા પૂરે છે. તેથી હવે લૌકિક જીવન જીવવાની રીત બદલાઈ ગઈ છે. કારણ આકારિત જગતના પદાર્થોને ભોગવવાથી આનંદ અનુભવાય છે એવી માન્યતાની વૃત્તિઓ સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિના લીધે વિલીન થઈ ગઈ છે. હવે માત્ર વિચારોથી સ્વીકાર્યું નથી, પણ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપની પ્રતીતિના લીધે અનુભવાય છે કે આનંદ તો ભીતરમાં છે. મારું સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે એટલે તો બાહ્ય પદાર્થોના ભોગમાં સુખની પ્રાપ્તિ અનુભવાય છે. પહેલાં અજ્ઞાનવશ એવી માન્યતાથી જીવતો હતો કે આનંદ કે સુખ પદાર્થોમાં છે. પરંતુ જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તરતાં રહેવાંથી અંતરના આત્મીય આનંદની પ્રતીતિ થાય છે. સ્વયંના સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપની સ્વાનુભૂતિમાં વારંવાર સ્થિત થવા માટે હું ધ્યાન સ્વરૂપે અંતરની સૂક્ષ્મતામાં ફરું છું. અંતરની સૂક્ષ્મતામાં હુંનું અસ્તિત્વ આપના પ્રકાશિત દર્શનમાં વિશાળ થાય છે અને વિશાળતાની પ્રતીતિ રૂપે સાત્ત્વિકભાવની સહજતા અનુભવાય છે. કૃપા કરી હે પ્રભુ મુજને આપના ભાવની દિવ્યતામાં, આપની પ્રકાશિત પ્રીતમાં સમાવી દ્યો. જેથી એકરૂપતાનો, એકાકારનો પરમ આનંદ માણી શકાય.”

       નિર્દોષભાવથી થતી ભક્તની પ્રાર્થનામાં સ્વાનુભૂતિની તડપ હોય. નિર્દોષભાવની નિખાલતા જાગે, ત્યારે મન પર પથરાયેલું અહમ્ વૃત્તિઓનું આવરણ ઝાંખું થતું જાય. પછી મારે જાણવું છે, સમજવું છે, એવાં પ્રશ્ર્નોની મુંઝવણ ન રહે અને ભક્ત સ્વયં ભક્તિનું વહેણ બની જાય. અર્થાત્ મનની સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ, આત્માની વિશાળતામાં, દિવ્યતામાં, ગુણિયલતામાં એકરૂપ થતી જાય અને ભક્ત તથા ભગવાનનો, એટલે કે મન તથા આત્માનો ભેદ મિટાવતી પારદર્શકતા સ્વયંભૂ પ્રગટતી જાય. એવી પારદર્શકતામાં જ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપની પ્રકાશિત ગુણિયલતા સ્વાનુભૂતિ સ્વરૂપે પ્રદર્શિત થાય. એવી સ્વાનુભૂતિમાં સ્થિત થવા માટે આપણે પણ નિર્દોષભાવથી પ્રભુને વિનંતિ કરીએ, કે મને અજ્ઞાનની નિદ્રામાંથી જગાડીને ભાવની સહજતાનું દાન ધારણ કરાવજો.

 

       ક્યારે જગાડશો પ્રભુ મને ક્યારે જગાડશો,

              સંસારી વિચારોમાં ઊંઘતા, મનને જગાડજો;

       અમૂલ્ય માનવી દેહ મળ્યો, માણવા આપનો પ્રેમ,

              સારથિ બનીને  મનને જગાડી, કરુણાભાવમાં તરાવો;

       મારા વાણી વિચારોમાં સાત્ત્વિક પ્રેમની, પૂરજો સૌમ્ય ગતિ,

              ભક્તિભાવથી અંતર ભોગ થાય, આનંદ એવો ધરજો.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

                                 

 

 

Read More
book img
મારી હોડીને પાર ઉતારો ભગવાન

નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવ વગર જ્ઞાન-ભક્તિની યાત્રા ન થઈ શકે. ભક્તિના પથ પર પ્રેમભાવથી જ ડગલાં ભરી શકાય. તેથી ભક્તિની અંતર યાત્રાના પથ પર પ્રયાણ કરવા માટે, ભેદભાવ વગરનો પ્રેમાળ સ્વભાવ જરૂરી છે. પ્રેમાળ સ્વભાવની નિર્મળતા ધારણા કરવા માટે આરંભમાં મનને શ્રવણ, કીર્તન, ભજન, અધ્યયન વગેરે સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓથી કેળવવું પડે. જ્યાં સુધી નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવની જાગૃતિ ન થાય, ત્યાં સુધી ભજન-સ્તુતિના ગુંજનમાં અને સ્વ બોધના અધ્યયનમાં એકાગ્રતાથી મનને સ્થિત રાખવું જોઈએ. એવી એકાગ્રતાથી ભજન-સ્તુતિના શબ્દોનો ભાવાર્થ જાણવાની જિજ્ઞાસા જાગે, ત્યારે ભાવાર્થની સૂક્ષ્મ સમજ ગ્રહણ થતાં મનમાં ભાવની નિર્મળતાના અંકુરો ફૂટતાં જાય. મન જો ભાવની નિર્મળ ધારામાં ઝબોળાઈ જાય, એટલે કે પ્રેમાળ વર્તનથી નિ:સ્વાર્થતાનો ઉજાગર થાય, પછી શબ્દોની સમજનો આધાર છૂટતો જાય. કારણ પ્રેમભાવની નિર્મળતાના લીધે તર્કબદ્ધ દલીલો કરતું, મારું-તારુંના સંદર્ભથી વિચારણા કરતું મનનું સંકુચિત માનસ ઓગળતું જાય છે અને હૃદયભાવની વિશાળતા પ્રગટતી જાય છે.

       ગુરુ કે માર્ગદર્શકના સાંનિધ્યમાં મન જેમ જેમ સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓથી કેળવાતું જાય, તેમ તેમ ભક્તિની અંતરયાત્રાની મહત્તા સમજાતી જાય. ભાવની જાગૃતિથી શબ્દોનો આધાર છૂટતો જાય, પછી અંતર સ્ફુરણાના કહેણ ધારણ થતાં જાય. અંતર સ્ફુરણને અંગ્રેજીમાં ઈનર ઈન્ટુયશન કહે છે. બાહ્ય પદાર્થોને ભોગવવાનું આકર્ષણ જ્યારે ઓછું થાય, વ્યવહારિક કાર્યોની સફળતા માટેના વિચારો ઓછા થાય, ત્યારે ભક્તિભાવની નિર્મળ ધારામાં સ્નાન થતું જાય અને અંતર સ્ફુરણાના અણસારાને ઝીલી શકાય. અંતર કહેણના વહેણમાં ભક્તની હું છું એવી અહમ વૃત્તિઓનું શુદ્ધિકરણ થતું જાય. શુદ્ધિકરણ એટલે અહમ્ કેન્દ્રિત વૃત્તિઓનું વર્તન બદલાતું જાય. ‘હું કર્તા છું’ એવી અજ્ઞાનતા ઓગળતી જાય અને સોઽહમ્ભાવની જાગૃતિ ધારણ થતી જાય. અર્થાત્ મનના શુદ્ધિકરણમાં અકર્તાભાવની, સાત્ત્વિકભાવની નિર્મળતાનો ઉજાગર થાય અને અહમ્ વૃત્તિઓનાં સમર્પણ રૂપે ભક્તનું અસ્તિત્વ અંતર પથ પર પ્રયાણ કરતું જાય. અંતર પથના પ્રયાણમાં માર્ગદર્શકના સંગાથની અપેક્ષા ન રહે. કારણ ભક્તની સાત્ત્વિકભાવની ભક્તિના પગલા અને અંતર પથનું એકમ હોવાંથી, જ્યાં પ્રયાણ થાય ત્યાં પ્રભુની દિવ્ય ચેતનાના અણસારા અંતર સ્ફુરણ રૂપે સ્વયંભૂ પ્રગટતાં જાય છે. એવા ભક્તનું જો સાંનિધ્ય મળે તો સ્વયંને જાણવાની અને અંતર પ્રયાણની જિજ્ઞાસા જાગે છે.

       જ્ઞાની ભક્ત દ્વારા  પ્રગટતી, અંતર કહેણની બોધ ધારાને જે માનવી સ્વીકારે છે, તેનામાં જિજ્ઞાસુભાવ સહજ જાગૃત થાય છે. કારણ સ્વ બોધ રૂપે પ્રગટેલાં સાત્ત્વિક વિચારોના કહેણમાં મનને સ્વયંનું સત્ દર્શન સુલભ થાય છે તથા પ્રકૃતિ જગત સાથેના દેહધારી જીવનનો મહિમા સમજાય છે. જીવંત જીવનનો મહિમા સમજાય પછી જેનો હું અંશ છું, તે પ્રભુની દિવ્યતામાં એકરૂપ થવાનો સંકલ્પ દૃઢ થાય અને ભક્તિભાવમાં મનને ઓતપ્રોત કરાવતી આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓમાં નિષ્ઠાપૂર્વક સ્થિત થવાય. મનને પછી સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓનું વળગણ લાગે અને આપમેળે શ્રવણ, અધ્યયન, કીર્તન વગેરેમાં જિજ્ઞાસુ મન આસક્ત થતું જાય. એવી આસક્તિ જ્ઞાની-ભક્તના પાવન સાંનિધ્યમાં સ્થિત રહીને ભક્તિના સદાચરણથી જીવવાનો પુરુષાર્થ કરાવે. આમ જ્ઞાની-ભક્તના અંતર કહેણ સદાચરણના સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિનો પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. તે પ્રસાદથી ભવોનું કર્મસંસ્કારોનું આવરણ વિલીન થતું જાય તથા રાગ-દ્વેષાત્મક વિચાર-વર્તનથી મુક્ત કરાવતો ભક્તિભાવ જાગૃત થતો જાય.

       જિજ્ઞાસુ મન પર ભક્તિભાવનો રંગ લાગે, પછી સંસારી પદાર્થોની નિરર્થકતા જણાય અને સદાચરણની સરળતા ધારણ થતી જાય. જિજ્ઞાસુ ભક્ત પછી નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવથી અંતર ભક્તિમાં લીન થાય અને ભાવની સ્થિરતાને ધારણ કરતો જાય. ભાવની સ્થિરતા એટલે ‘આ કરું કે ના કરું’ અથવા ‘આ સારું કે ખરાબ છે’ એવાં તાર્કિક વિચારોની આવનજાવન ન હોય, પણ સર્વત્ર પ્રભુની ઊર્જાની ચેતનાનાં વહેણ પ્રસરતા રહે છે અને સૌ તે ચેતનાના આધારે જીવે છે એવાં સમભાવની દૃષ્ટિ હોય. ભાવની સાત્ત્વિકતા રૂપી વાટમાં શ્રદ્ધા રૂપી ઘી હોવાંથી, અંતરની અગમ્યતા ભક્તને સુદર્શિત થતી જાય. અંતર દર્શનની અંતરધ્યાનસ્થ સ્થિતિમાં તે પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાને અનુભવે અને શરણભાવથી પ્રભુને પ્રાર્થના કરે કે..,

       "હે પ્રભુ તારા જેવો નિરપેક્ષ, શાશ્ર્વત સહારો કોઈ સંસારી સંબંધોથી મળતો નથી. તારી જેવી દિવ્ય પ્રીતનો આનંદ જગતના કોઈ પણ પદાર્થોમાં નથી અને તું જ મારો મિત(પ્રિયતમ/મિત્ર) છે એવી પ્રસન્નતા અંતર દર્શન રૂપે અનુભવાય છે. તારો શાશ્ર્વત સંગાથ છોડીને હવે બીજા કોનાં સંગાથને શોધું. તું જ સ્વયં આત્મ સ્વરૂપે સંગાથ ધરી, આત્મ સ્થિત કરાવતી અંતર ભક્તિમાં મને સાત્ત્વિકભાવથી તલ્લીન રાખે છે. ભાવની સ્થિરતા અર્પીને તારા પ્રકાશિત અંતર પથ પર ગતિમાન કરાવે છે, જે મારા મનુષ્ય જન્મને સાર્થક કરાવે છે. હું જાણું છું કે આત્મીય અંતર પથ પર પોતાની મેળે હું પ્રયાણ કરી શકું એમ નથી. ક્ષણે ક્ષણે નવીનતા પ્રગટાવતી તારી પ્રકાશિત ગતિમાં ગતિમાન કેવી રીતે થવાય તેનું જ્ઞાન કોઈ લખેલા શાસ્ત્રોમાં નથી. તેથી હે પ્રભુ, તું જ સાક્ષાત્ મને તારા માર્ગે પ્રયાણ કરાવ. જેમ જ્ઞાની ભક્તને તું અંતર સ્ફુરણની ભાવ ગતિથી પ્રયાણ કરાવે છે, તેમ આત્મીય દિવ્ય ગતિથી મારો હાથ પકડી, આપના આત્મીય ગોકુળધામમાં લઈ જાવ. પ્રારબ્ધગત સંજોગોની ભરતી-ઓટમાં હું અટવાઈ ન જાઉં, પણ ભાવની સ્થિરતાથી અંતરધ્યાનસ્થ કરાવજો અને આપના પ્રકાશિત દર્શનમાં સમાવી દેજો. જેથી અંતર ચક્ષુને તારા આભાસનો, તારી ઝાંખીનો અંધાપો ન રહે અને પ્રકાશિત દર્શનમાં અસ્તિત્વ એકરૂપ થાય.

 

       ...મને ગોકુળ હવે લઈ જા, વિનવું છું તને ગોવર્ધનના નાથ,

       મારી આંખ્યોમાં તારો આભાસ, છતાં અંધાપો છે હે નાથ;

       હું તો શોધું તને સારી સૃષ્ટિમાં શ્યામ, છતાં કોઈ ના આપે તારી ભાળ,

       તારી જાતે તું મારો હાથ પકડ, ને દેખાડ હરિ તારો માર્ગ;

       મારા માર્ગમાં આવતી ભરતી ને ઓટ, હવે અટકાવ મારા નાથ,

       મારી હોડી છે બહુ હજી નાની, એને પાર ઉતારો ભગવાન.”

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

 

Read More
book img
...તેની પ્રતીતિ થઈ ભક્તિભાવથી

ભગવાન સાથેના આત્મીય સંબંધને જાણવાની જ્યારે જિજ્ઞાસા જાગે, ત્યારે જાણવામાં સ્વ જ્ઞાનની ધારામાં મનનું સ્નાન થતું જાય. એવાં સ્નાન રૂપે મહાભૂતોની પ્રકૃતિ સાથેની આદાન-પ્રદાનની ક્રિયાઓનો  મહિમા સમજાતો જાય, તથા અદ્વૈત સ્વરૂપની આત્મીય ચેતનાનો ગૂઢાર્થ ગ્રહણ થતો જાય. મહાભૂતોની પ્રકૃતિનું દ્વૈત પ્રકારનું સ્વરૂપ છે. પ્રકૃતિ જગતમાં પરિવર્તન રૂપે વૃદ્ધિ-વિકાસની ક્રિયા સતત થતી રહે છે. પરિવર્તનની ક્રિયા એટલે કોઈ પણ આકારિત કૃતિના દેખાવનું, એની સ્થિતિનું, એની અવસ્થાનું બદલાઈ જવું. જેમકે બાળપણની અવસ્થા બદલાઈ અને યુવાન અવસ્થા ધારણ થઈ. તે પણ બદલાઈ જતાં પ્રૌઢ અવસ્થા આવે અને પછી વૃદ્ધ અવસ્થા આવે. આમ આકારિત જગતની પ્રકૃતિ એટલે રૂપાંતરની ક્રિયાઓ અને તે ક્રિયાઓનાં પરિણામથી દરેક પરિસ્થિતિ સતત બદલાતી રહે છે. આવી સતત પરિવર્તનની ક્રિયાના લીધે આપણે એકની એક અવસ્થા કે પરિસ્થિતિનું જીવન જીવતાં નથી. આ સત્યથી માનવી મોટેભાગે પરિચિત હોય છે. છતાં વિકાસના સંદર્ભથી બદલાતી પરિસ્થિતિઓનો સહજ સ્વીકાર મન કરતું નથી.

       બાળપણની અવસ્થામાં શરીરનું જે કદ હતું, જે રૂપરંગ હતાં, તે મોટાં થયા પછી બદલાઈ ગયાં. નિશાળજમાં જે શિક્ષકો હતાં, જે ભણતર હતું, જે વિચારો હતાં, જે સમજવાની દૃષ્ટિ હતી તે કોલેજના ભણતરમાં બદલાઈ ગઈ. અર્થાત્ સમયના ચક્ર અનુસાર માનવી ન ઈચ્છે તો પણ બધું બદલાતું રહે છે. બદલાતી પરિસ્થિતિ સાથે જો મનનાં વિચારો ન બદલાય તો વિકાસશીલ ઘડતર મનનું થતું નથી. અવિકસિત મનની સ્થિતિ નકારાત્મક અદેખાઈના વિચારોમાં ફરતી રહે છે. પ્રાપ્ત થયેલી સ્થિતિના રૂપાંતરનો સ્વીકાર થતો નથી. એટલે જ એકના એક જૂનાં વિચારોની ઘરેડમાં, રૂઢિમાં ફરવાનું મનને સરળ લાગે છે. તેથી બદલાતી પરિસ્થિતિ સાથે અવનવા સંજોગોની ઘટનાઓનું જીવન, રાગ-દ્વેષના ભેદભાવથી સામાન્ય માનવી જીવે છે. પ્રકૃતિની રૂપાંતરની ક્રિયાઓનો મહિમા જે સમજે અને બદલાતી પરિસ્થિતિ સાથે મનનો વિકાસ થાય એવાં ઉન્નત વિચારોનાં ચિંતનથી સ્વયંને જાણવાનો પુરુષાર્થ કરે, તે છે જિજ્ઞાસુ ભક્તનો સ્વભાવ.

       જિજ્ઞાસુ ભક્ત લૌકિક જીવનની બદલાતી રહેતી પરિસ્થિતિની સંગમાં જ સ્વમય ચિંતનનો પુરુષાર્થ કરતો રહે છે. એવાં પુરુષાર્થના લીધે જે પણ કાર્ય કરવાના હોય, તેને કંટાળો કે આળસ વગર ઉત્સાહથી તે કરતો રહે છે અને વ્યક્તિગત જીવનની જવાબદારીઓ તે નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવતો રહે છે. એવાં જીવનમાં એને પરિવારના સભ્યોનો, કે સહકાર્યકરોનો સહકાર ઘણીવાર મળતો નથી. કારણ સામાન્ય રૂપે માનવીને આકારિત પદાર્થોને માત્ર ભોગવવાનું જીવન ગમે છે અને ભક્તને ભોગ રૂપે યોગમાં, અંતરની સૂક્ષ્મતામાં સ્થિત થવાય એવાં વિચારોનું ચિંતન ગમે છે. એટલે  ભક્તનું મન સંસારી વિચારોમાં ડૂબેલું ન રહેવાંથી, બીજા માનવીઓની જેમ ભોગી પદાર્થોની ચર્ચા ન કરે, કે રાગ-દ્વેષના ભેદભાવથી સરખામણી ન કરે. એ તો સ્વજનોના અસહકારી વર્તનનો સ્વીકાર દ્વેષ કે નિંદા વગર કરે અને અસહકારના અવરોધમાં પણ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપની સ્વાનુભૂતિમાં, સ્થિત કરાવતી અંતર ભક્તિ તરફ પ્રયાણ કરતો રહે. એવું પ્રયાણ સંસારી પદાર્થોને ભોગવવાના મોહને ઓગાળે છે. જેનાં લીધે વિવેકી દૃષ્ટિ જાગૃત થતાં ભક્ત સ્વમય ચિંતનની સ્થિરતાને ધારણ કરે છે. ચિંતનની એવી સ્થિરતામાં અંતર ભક્તિ સ્વરૂપે નિ:સ્વાર્થભાવનું સંવેદન ધારણ થતું જાય.

       અંતર ભક્તિના પ્રયાણમાં ભક્તનાં મનમાં એક વિચાર ઘુંટાતો રહે છે, કે પ્રભુના પ્રકાશિત દર્શન ક્યારે થશે, અથવા સ્વાનુભૂતિમાં વારંવાર સ્થિત થવાય એવી પારદર્શકતા ક્યારે ધારણ થશે. એવાં વિચાર રૂપે કંઈક પામવાનો, કે મેળવી લેવાનો, કે પોતે ભક્ત છે એવો બીજાની સમક્ષ દેખાવ કરવાનો આશય ન હોય. પરંતુ પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાને અનુભવવાની તાલાવેલી હોય. તેથી સાર-અસારનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરાવતી વિવેકી દૃષ્ટિથી તે જીવનની દરેક ઘટનાઓની મૂલવણી કરતો રહે છે. કારણ જે સનાતન સત્ય છે તેનાં સ્વીકારથી ભક્ત જીવે છે, કે મનુષ્ય જીવનનો આશય ભક્તિભાવથી અંતર યાત્રામાં સ્થિત થવા માટેનો છે. એટલે પ્રારબ્ધગત જીવનનાં જે પણ સંજોગો હોય, જે પણ સુખદ કે દુ:ખદ અનુભવ થાય તેની મૂલવણી રૂપે ચિંતનયુક્ત આંતરિક સંવાદ તે કરતો રહે કે, દિવસો પસાર થતાં જાય છે, મહિનાઓની ગણતરીથી વરસો પણ પસાર થાય છે અને શરીરની ઉંમર પણ વધે છે. તેની જાણ વરસગાંઠની ઉજવણીથી, કે નવા વરસના આગમનની ઉજવણીથી થતી નથી, પરંતુ શિથિલ થતી શરીરના અંગોની ક્રિયાઓથી તે જણાય છે.

       શરીરની વધતી જતી ઉંમરની અસર ઘણીવાર રચનાત્મક વિચાર કરવાની કળાને શિથિલ કરે છે. કારણકે શરીર સાથે મન જોડાયેલું છે. એટલે શરીર જો રોગ કે પીડાથી નબળું પડે, તો મનની વિચારવાની સ્વસ્થતા પણ ખોરવાઈ જાય છે. દેહધારી જીવનની આ વાસ્તવિકતાના સ્વીકારથી ભક્ત જીવે છે. તેથી તન-મનની એકબીજા સાથે સંકળાયેલી ક્રિયાઓની પ્રતિકૂળ અસર જ્યારે તે અનુભવે, ત્યારે સાત્ત્વિકભાવ પ્રબળ થાય એવી જ્ઞાન-ભક્તિમાં લીન રહેવાનો પુરુષાર્થ કરતો રહે છે. બાહ્ય જીવનની બદલાતી રહેતી પરિસ્થિતિનો સુખદ કે દુ:ખદ અનુભવ કરનાર મન જો ભક્તિભાવથી રંગાતુ જાય, તો સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ ધારણ થતી જાય. પછી બદલાતી રહેતી પ્રકૃતિની કૃતિઓમાં સમાયેલી, પ્રભુની આત્મીય ચેતનાની પ્રતીતિ થતી જાય. પ્રભુની પ્રતીતિ કરવા માટે, પ્રભુની દિવ્ય પ્રીતનો આનંદ માણવા માટે તો મનુષ્ય જન્મની ભેટ મળી છે. મનુષ્ય જીવનમાં જ મન પર પથરાયેલાં કર્મસંસ્કારોના આવરણને, વિલીન કરાવતાં જ્ઞાન-ભક્તિના સદાચરણને ધારણ કરી શકાય છે. સદાચરણની દિશામાં પ્રયાણ કરતાં રહી સાત્ત્વિક જીવન જીવવું, કે રાગ-દ્વેષાત્મક ભેદભાવની દિશામાં અથડાતાં રહેવું, તેનો નિર્ણય ખુદ પોતે જ કરવાનો હોય. મનુષ્ય જન્મનો હેતુ સાર્થક થાય એવાં ભક્તિભાવમાં સ્થિત રહેવા માટે પ્રભુને વિનંતિ કરીએ કે..,

 

"હે પ્રભુ! મનુષ્ય દેહ છે ઉત્તમ સ્થિતિનું વાહન,

તેની પ્રતીતિ થઈ ભક્તિભાવથી;

શરીરનો આકાર છે, તેનું રૂપાંતર છે,

પણ મનનો આકાર નથી તેની પ્રતીતિ થઈ ભક્તિભાવથી;

       મન છે આપની આત્મીય ચેતનાનો અંશ,

તેથી તો વિચારો કરવાની સમર્થતા મળી છે;

       કર્મસંસ્કારને વિલીન કરાવતી જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તર્યા કરું

એવી કૃપા ધરજો.”

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

Read More