Quotes

Divinity is at the root of life and truth is oneness; the heart can feel the oneness when mind becomes selfless.

Spiritual Essays

Read the following articles and find out the meaning of your life.

book img
...છતાંય એમાં છુપાવવાનું કંઈ નથી

છૂપાયેલું જે છે, તે છે છૂપું છતાંયે એમાં છુપાવવાનું કંઈ નથી;

       જે છૂપાયેલું છે તમમાં, તે છાપરે ચઢીને કહે છે કે છપાયું છે એ તમારી સાથ;

       જે સૂક્ષ્મ દેહ રૂપે મનમાં છપાયું છે, તે મન ધારણ કરે છે તન

અને દેહધારી જીવન જીવે છે;

       છપાયેલા કર્મસંસ્કારોથી જો છૂટવું હોય,

તો સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિમાં મનને સ્થિત રાખો.

 

       માનવીનું મન એટલે મનગમતાં ભોગ્ય પદાર્થોને ભોગવવાની ઈચ્છાઓનું આસન. તે ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરવાનો મનથી પુરુષાર્થ થાય, તે છે માનવીનું લૌકિક સંસારી જીવન. એવાં જીવનમાં મન પદાર્થોના ભોગમાં અથવા વ્યક્તિગત સંબંધોના વ્યવહારમાં બંધાયેલું રહે છે. અર્થાત્ કોઈ પણ મનુષ્યની ઓળખ એટલે અતૃપ્ત ઈચ્છાઓના કર્મસંસ્કારો. આમ કોઈ પણ ઝૂંપડીમાં, મકાનોમાં, કે વૈભવશાળી ઈમારતોમાં રહે છે વિવિધ પ્રકારની ઈચ્છાઓનાં કર્મસંસ્કારો. આ કર્મસંસ્કારોના તરંગો છે, જેનું વિદ્યુતિ ચુંબકીય બળ હોય છે. તે અતૃપ્ત સંસ્કારો એકબીજાના સંસર્ગમાં તૃપ્તિ માટે વિચાર-વર્તનમાં ફેરવાય, તે છે કર્મ-ફળની ક્રિયાઓનું દેહધારી મનુષ્ય જીવન. એટલે દરેક માનવીના સ્વભાવ પાછળ એની અતૃપ્ત ઈચ્છાવૃત્તિઓની કારણભૂત સ્થિતિ હોય છે. તે ઈચ્છાઓની કારણભૂત સ્થિતિ જ કાર્ય રૂપે જીવે છે અને એવાં જીવન રૂપે પદાર્થોને, કે વ્યક્તિગત સંબંધોને માનવી ભોગવે છે.

       કારણ-કાર્યની ક્રિયામાં બંધાયેલા જીવનમાં, એટલે કે અતૃપ્ત કર્મસંસ્કારોની ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરવાના પ્રયત્નમાં ક્યારેક બંધનનો ભાર લાગે છે. કારણ એક ઈચ્છાની પૂર્તિ થાય એમાં બીજી અનેક નવી ઈચ્છાઓ ઊભી થતી રહે છે. એટલે કર્મ-ફળની ક્રિયામાં મન બંધાયેલું રહે છે. પરંતુ બંધનનો ભાર અતૃપ્ત ઈચ્છાઓના લીધે છે એવું સામાન્યજનને જણાતું નથી. એવાં બંધાયેલા મનને પ્રભુ કૃપા સ્વરૂપે જ્યારે મુક્ત થવાની ઈચ્છા જાગે, ત્યારે તે સત્સંગની પ્રવૃત્તિનો, એટલે કે શ્રવણ, કીર્તન, પૂજન, પઠન, વાંચન, નામસ્મરણ વગેરે પ્રવૃત્તિનો સહારો લે છે. એવી પ્રવૃત્તિઓથી ક્યારેક સ્વયંને જાણવાની જિજ્ઞાસા જાગી શકે છે. સ્વયંને જાણવાની જિજ્ઞાસા પુણ્યશાળી સંસ્કારોનાં ઉદયથી થાય, ત્યારે મન પોતાના સ્થૂળ આકારના શરીરની ઉપયોગી મહત્તાથી જાણકાર થાય. સૂક્ષ્મ દેહમાં એટલે કે મનમાં જે કર્મસંસ્કારોની છાપ છે, એ કારણભૂત સ્થિતિનો સ્વીકાર થાય, ત્યારે જીવંત સ્થિતિનું દાન અર્પણ કરનાર પ્રભુની આત્મીય ચેતનાથી મન જાણકાર થતું જાય.

       મન જેમ જેમ જાણકાર થતું જાય તેમ તેમ વાસ્તવિકતાથી પરિચિત થતું જાય, કે અતૃપ્ત ઈચ્છા વૃત્તિઓ સૂક્ષ્મ દેહમાં કર્મસંસ્કારો રૂપે છપાયેલી છે. તેની ભીતરમાં જ પ્રભુની આત્મીય ચેતના છુપાયેલી છે. તે છૂપાયેલું પ્રભુનું ગુણિયલ સત્ત્વ પ્રગટાવવા માટે જ માનવ દેહ ધારણ કર્યો છે. દેહની જીવંત સ્થિતિની અદ્ભુત રચનાનું તાત્પર્ય જ્ઞાન-ભક્તિના સત્સંગ રૂપે જણાય, ત્યારે જિજ્ઞાસુ ભક્તનું મન લૌકિક સંસારી સંબંધોમાં મારું-તારુંના ભેદભાવને છોડીને, એકબીજા સાથે પ્રેમભાવથી જીવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. એવાં પ્રયત્નમાં પ્રતીતિ થાય કે પ્રભુની આત્મીય ચેતનાની ઊર્જાનું પ્રસરણ કણકણમાં પ્રસરતું રહે છે. એ ઊર્જા શક્તિના પ્રસરણને લીધે મન વિચારી કે સમજી શકે છે, શરીરના અંગોની સતત ક્રિયા થઈ શકે છે, તથા પ્રકૃતિ જગતમાં સર્જન-વિસર્જનની વિકાસશીલ ક્રિયાઓ થઈ શકે છે. આમ કર્મસંસ્કારોના બંધનથી છૂટવાનો ઉપાય એટલે મનની ભીતરમાં સમાયેલી પ્રભુની આત્મીય ચેતનાનો ઉજાગર થાય, એવાં જ્ઞાન-ભક્તિના સદાચરણમાં સ્થિત થવું.

       ભક્તિ એટલે પ્રભુની ભગવત્ ભાવની શક્તિ. પ્રભુની ભાવ શક્તિ એટલે અનંત તત્ત્વગુણોનું ઐશ્ર્વર્ય. જે મહાભૂતોના અણુ સ્વરૂપે પ્રકાશિત થાય છે. અર્થાત્ મહાભૂતોના અણુઓની ભીતરમાં પ્રભુનું ઐશ્ર્વરીય ગુણોનું સત્ત્વ સમાયેલું છે. જ્ઞાન-ભક્તિના સદાચરણ રૂપે જ્યારે ગુણિયલ સત્ત્વ પ્રકાશિત કરાવતું જીવન જિવાય, ત્યારે કર્મસંસ્કારોની છાપ ઓગળતી જાય. એટલે ભક્તિ સ્વરૂપે નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવની જાગૃતિ ધારણ થવી જોઈએ. ભાવની નિ:સ્વાર્થતા જ સ્વ જ્ઞાનની સરિતામાં તરી શકે છે. સ્વ જ્ઞાનમાં તરતી ભાવની નિ:સ્વાર્થતા જ્યારે પ્રભુની સ્તુતિ કરે ત્યારે અક્ષર શબ્દોની અણમોલ વાણી પ્રગટે. તે સ્તુતિના-ભજનોનાં શબ્દોનું ગુંજન જે કોઈ માનવી કરે, તે માનવીમાં ભક્તિભાવમાં સ્થિત થવાની જિજ્ઞાસા ક્યારેક જાગી શકે છે.

       ભક્તિભાવની જાગૃતિ એટલે સ્વને જણાવતી અથવા સ્વ અનુભૂતિમાં સ્થિત થતી જ્ઞાતા મતિની જાગૃતિ. મનનો જ્ઞાતા મતિનો પ્રભાવ જાગૃત થાય ત્યારે અનુભવાય કે, "સ્વ એ જ મારું અસ્તિત્વ છે. સ્વ સ્વરૂપે હું પ્રભુની દિવ્ય ચેતનાનો જ અંશ છું. હું જો પ્રભુનો અંશ છું, તો પ્રભુનું આત્મીય ઊર્જા ધનનું પ્રસરણ જેમ નિ:સ્વાર્થભાવથી પ્રસરે છે, તેમ મારા જીવન રૂપે, મારાથી થતાં તન-મનના સર્વે કાર્યોના પરિણામ રૂપે ભાવની નિર્મળતા પ્રગટવી જોઈએ. મારા વિચારોમાં ભાવની જાગૃતિ રૂપે માનવતાનું, સભ્યતાનું, સહકારનું, સમાધાનનું, સુસંસ્કારી વર્તન પ્રગટે, તો પ્રભુ સાથેની ઐક્યતાને માણી શકાય. ઐક્યતાના આનંદને માણવા માટે, ઐક્યતાની દિવ્ય પ્રીતને ભોગવવા માટે તો મનુષ્ય જન્મની ભેટ મળી છે.” આમ ભક્તનું મન ભક્તિભાવથી જીવવાના સંકલ્પમાં, અહંકારી સ્વભાવનો અવરોધ ન આવે એવી પ્રાર્થના સદા કરતું રહે છે. અહંકારી વૃત્તિઓનું સમર્પણ થાય એવાં સાત્ત્વિક આચરણનો રાહ દર્શાવે છે પ્રકૃતિ જગત. વાતાવરણની પ્રકૃતિ હોય, કે વનસ્પતિની પ્રકૃતિ હોય, તે પ્રકૃતિનો સ્વભાવ એટલે જ અર્પણભાવની પ્રક્રિયા. પ્રકૃતિ જગતની કોઈ પણ કૃતિમાં રાગ-દ્વેષના ભેદભાવ નથી. તેથી પ્રકૃતિની ક્રિયા સ્વરૂપે પ્રભુનું ગુણિયલ સત્ત્વ પ્રગટે છે અને તે પોષણ રૂપે આપણને અર્પણ થાય છે. પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરી દેવાનો ભાવ, એ જ છે ભક્તિભાવનું સદાચરણ. એવાં અર્પણ ભાવનું દાન અહોભાવથી સ્વીકારીએ અને પ્રભુને પ્રાર્થના કરતાં રહીએ કે ભક્તિના સાત્ત્વિક આચરણમાં મન સ્થિત થતું જાય.

      

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
ક્યારે પધારશો, હરિ તમે ક્યારે પધારશો?!

ભક્ત એટલે જે માત્ર માહિતી રૂપે જાણતો નથી પણ હૃદયભાવની જ્ઞાતા વૃત્તિથી પ્રતીતિ કરે, કે આ જગતમાં થતી સર્વે પ્રકારની ક્રિયાઓ પ્રભુની આત્મીય શક્તિના આધારે થાય છે. ભક્તનો જ્ઞાતાભાવ પ્રભુની આત્મીય ઊર્જા શક્તિની પ્રતીતિ થયાં કરે, એવાં જ્ઞાન-ભક્તિના સદાચરણમાં સ્થિત રહેવાનો પુરુષાર્થ કરે છે. એવાં પુરુષાર્થ રૂપે સ્વ સ્વરૂપથી અજ્ઞાત રહેતી મનની અજ્ઞાનતા વિલીન થતી જાય અને મનોમન પ્રભુની આત્મીય શક્તિની સૂક્ષ્મતા ગ્રહણ થતી જાય. માનવી જો પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીની પ્રતીતિ કરાવતો પુરુષાર્થ કરે, તો દુન્યવી સીમિત વિચારોની ગતિ બદલાતી જાય. મોટેભાગે મન લૌકિક જગતના વિચારોમાં ફરતું રહે છે, એટલે સૂક્ષ્મ જગતની વાસ્તવિકતાને સમજી શકતું નથી. પરંતુ સત્ય હકીકત એ છે કે જગતમાં જે પણ સ્થૂળ આકારોની કૃતિઓ છે તેને સ્થૂળ દૃશ્ય રૂપે જોઈ શકાય છે, કારણ અગણિત સૂક્ષ્મ ક્રિયાઓના લીધે આકારનો આભાસ સર્જાય છે. શરીરમાં આંખોથી જોઈ ન શકાય એવાં સો લાખ કરોડ જેટલાં જીવકોશ છે. તેની સતત થતી સૂક્ષ્મ ક્રિયાઓના લીધે આકારનું રૂપ સર્જાય છે.

       આ સ્થૂળ-સૂક્ષ્મના સંબંધનો સ્વીકાર વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનના સહારે થાય, પછી મનને સાબિતીના પુરાવા મેળવવાની જરૂર નહિ પડે. કારણ માનવીનું મન આંખોથી જેને જોઈ શકાય તેને જ સત્ય માનીને સ્વીકારે છે. તેથી જે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનથી સાબિત થયેલું હોય, તેનો અસ્વીકાર કરી શકાય એમ નથી. સંશોધન કરનારા વૈજ્ઞાનિકોનો ખરેખર વંદનભાવથી આભાર માનવો જોઈએ. કારણ તેઓએ કરેલા સંશોધન રૂપી ધનની પ્રાપ્તિથી, સૂક્ષ્મ સૃષ્ટિની હકીકતનો સ્વીકાર થતાં, મન સૂક્ષ્મતાના વિચારોમાં વિશાળ થઈ શકે છે. મન જેમ જેમ સૂક્ષ્મતાના વિચારોમાં વીંટળાતું જાય, તેમ તેમ સ્થૂળ આકારને સર્જાવનાર સૂક્ષ્મ ઊર્જા શક્તિની સાક્ષાત્ હાજરીના અણસારા મળતાં જાય. સૂક્ષ્મ આત્મીય ઊર્જા શક્તિના અણસારાથી મનને પોતાના સંકુચિત રાગ-દ્વેષાત્મક વર્તનનો અફસોસ થાય કે,

       "જેના આધારે હું વિચારી શકું છું, કાર્ય કરી શકું છું, તેની સાક્ષાત્ હાજરીની અવગણના કરીને, મારું-તારુંના ભેદભાવના વ્યવહારમાં પ્રભુની આત્મીય શક્તિના દાનનો અનાદર કરતો રહ્યો! પ્રભુ તો કોઈ પણ જાતિના ભેદભાવ વગર નિરપેક્ષભાવથી પોતાની ઊર્જા શક્તિનું દાન સર્વેને સતત અર્પણ કરતાં રહે છે. તેની સાક્ષાત્ પ્રતીતિ એટલે જ હરક્ષણના શ્ર્વાસની પૂર્તિ. છતાં શ્ર્વાસની પ્રત્યક્ષ હાજરીનો સ્વીકાર સન્માનભાવથી ન કર્યો અને સંસારી કાર્યોમાં વ્યસ્ત રહ્યો! પ્રભુ તો શ્ર્વાસનું અમૃત ધન અર્પણ કરવા ક્ષણે ક્ષણે પધારે છે, પણ મેં કદી ભાવની પ્રસન્નતાથી આવકાર આપ્યો નહિ અને અમુક તિથિ કે તહેવારના દિવસોમાં મંદિરની મૂર્તિમાં પ્રભુને શોધતો રહ્યો! હવે ભક્તિભાવની જાગૃતિથી અનુભવાયું કે, પ્રભુ તો પધારે છે મારા શરીર રૂપી ઘરમાં, પણ મારા મનમાં આવકારનો, સન્માનનો, લાગણીનો અહોભાવ જાગૃત થતો નથી. આમ છતાં શ્ર્વાસની અપાન ક્રિયા થાય તેની સાથમાં જ પ્રભુ તો પુન: પધારીને શ્ર્વાસનું પાન કરાવે છે. આ પાન-અપાનની ક્રિયા માટે કોઈ પણ દેહધારી જીવને પ્રયત્નપૂર્વકનો ઉદ્યમ કરવો પડતો નથી. છતાં મનુષ્યનું મન પ્રભુનાં સાક્ષાત્ સંગને માણવા માટે કેમ ઉત્સુક થતું નથી એનું મને આશ્ર્ચર્ય થાય છે!”

       અજ્ઞાનવશ થયેલી ભૂલોથી જ્ઞાત થવાય ત્યારે અફસોસ સાથે આશ્ર્ચર્ય પણ થાય. અફસોસ સાથે પશ્ર્ચાત્તાપ કરતું ભક્તનું મન પછી સાત્ત્વિક વિચારોના અધ્યયનમાં વીંટળાતું જાય. મનનું માનસ અધ્યયન-ચિંતનથી વિશાળ થતું જાય અને સાત્ત્વિક આચરણના ઉચિત રાહ પર ગમન થતું જાય. જેમ જેમ અંતરગમન થતું જાય, તેમ તેમ ભક્તિભાવની હેલીમાં ભક્તનું મન ઓતપ્રોત થતું જાય. સતત વરસાદની ઝડી વરસે તેને હેલી કહેવાય. ભક્તિભાવની હેલી વરસે, ત્યારે વિચારો નહિવત્ હોય. સંસારી સીમિત વિચારોનો અવરોધ અટકી જાય, જ્યારે નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવની હેલી વરસે. ભાવની નિર્મળતામાં તલ્લીન થતાં ભક્તનું અસ્તિત્વ પછી ભાવ સ્વરૂપ બની જાય. ભાવની એવી પ્રકાશિત સ્થિતિ દ્વારા પ્રભુની સ્તુતિ સ્વયંભૂ પ્રગટે, ત્યારે ભક્ત પ્રભુને ભાવથી વિનવે કે,

 

       ક્યારે પધારશો, હરિ તમે ક્યારે પધારશો,

મારા હૃદયમાં એક હેલો જાગ્યો, ક્યારે પધારશો;

       કદી મોડું ન કરતાં આજ હવે તારા નામનો હેલો જાગ્યો,

              તારા નામમાં એક જાદુ વસ્યો છે નામ લેતો રહીશ;

       તારા નામની જ્યારે ધૂન કરું ત્યારે ખુદ હું બની રહીશ,

              પછી હંસલો મારો અંશ તારો એવો હું બની જઈશ;

       હસ્તી ભૂલી જઈશ તારો હાથ હું બની જઈશ.

 

       ભાવની સાત્ત્વિકતાને જાગૃત કરાવતું પ્રથમ પગથિયું છે પ્રભુ નામમાં મનને ઓતપ્રોત કરવું. આરંભમાં પ્રભુનામના મંત્રોનો જપ થાય, પ્રભુની સ્તુતિ થાય, ધૂન થાય. પછી સ્મરણ ભક્તિ રૂપે સાત્ત્વિક ગુણોની જાગૃતિ ધારણ થાય, તે છે હૃદયભાવની જાગૃતિ. જ્યાં વિચારોની ગતિ ઓછી હોય અને ભાવની પ્રસન્નતા રૂપે ધ્યાનની એકાગ્રતા વધતી જાય. ભાવનું સંવેદન મનોમન ધારણ થાય એમાં સૂક્ષ્મ સૃષ્ટિની ગુહ્યતા પરખાતી જાય. આમ પ્રભુ નામ લેવું એટલે પ્રભુના અનંત ગુણોની સાત્ત્વિકતામાં ભાવની પ્રસન્નતાથી ઓતપ્રોત થવું. ભાવનું સંવેદન ધારણ થાય ત્યારે રાગદ્વેષાત્મક વિચારોની આવનજાવન ન હોય. જેમ એક માતા પોતાના બાળકને વહાલથી સ્તનપાન કરાવે, ત્યારે વિચારોથી ન કરાવે. એ તો પ્રેમભાવની ધારા માતાના વહાલભર્યા સ્પર્શથી, આંખોમાંથી સહજ આપોઆપ વરસતી હોય અને માતાના સ્તનમાંથી દૂધની ધારા છલકાતી હોય. તે ક્ષણે વાણીનો નહિવત્ ઉચ્ચાર હોય. એ જ રીતે પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીના નિ:સ્વાર્થ પ્રેમભાવના સંવેદનને ભક્ત અનુભવે છે. એવાં અનુભવથી પ્રભુના સૂક્ષ્માતીત ચૈતન્ય સાથે એકરૂપ થવાની તત્પરતા જાગે. પાણીમાં જેમ પાણી એકરૂપ થઈ શકે, તેમ પ્રભુમાં એકરૂપ થવા માટે કરુણાભાવ, પ્રેમભાવ, નિરપેક્ષભાવ વગેરે ભાવની સાત્ત્વિકતા જ્યાં સુધી જાગૃત થતી નથી, ત્યાં સુધી સાત્ત્વિક વિચારોની માત્ર માહિતી છે. જીવાત્મા(હંસલો) પ્રભુનો અંશ છે, પણ અંશમાં પ્રભુનો ગુણિયલ પ્રભાવ અજ્ઞાની આવરણના લીધે જાગૃત થતો નથી. જ્ઞાન-ભક્તિ સ્વરૂપે પ્રભુ નામમાં ઓતપ્રોત થતાં આવરણ ઓગળતું જાય, ત્યારે પ્રભુ સાથેની ઐક્યતા સ્વાનુભૂતિ રૂપે અનુભવાય.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

 

 

 

 

Read More
book img
શ્રદ્ધાપૂર્વક ચિંતન, એ છે માનવ દ્વારા થતું રટણ...

મનમાં બીજ પ્રગટાવો ભક્તિનું,

જે જિજ્ઞાસુ વૃત્તિને  જગાડી સ્વ જ્ઞાનમાં ભાવથી તરાવે;

       ભગવત્ ભાવની શક્તિનું જ્ઞાન છે પ્રાણ શક્તિમાં,

તે જ્ઞાનમાં આત્મ નિવેદન ભક્તિ તરાવે;

       શ્રદ્ધાપૂર્વક મનોમંથનથી ચિંતન થાય,

તે છે માનવીનું ભૂમિ પરનું ખરું રટણ;

       સ્વ જ્ઞાનની ભક્તિ રૂપે અંતરગમન થતાં પ્રગટે ગુણો,

તે છે અંતર ભક્તિનું સ્વરૂપ.

 

       પ્રત્યેક દેહધારી કૃતિઓને જીવવા માટે પ્રભુની પ્રાણ શક્તિ શ્ર્વાસ રૂપે અર્પણ થાય છે. પ્રાણવાયુ અને પ્રભુની પ્રાણ શક્તિ, એમાં તફાવત એટલો જ છે કે પ્રાણવાયુ ટાંકીમાં ભરીને મેળવી શકાય છે, પણ પ્રભુની પ્રાણશક્તિ મનુષ્યના પુરુષાર્થથી મેળવવી અશક્ય છે. એટલે જ રૂપિયાથી ખરીદેલી પ્રાણવાયુની ટાકીનો સહારો હોવાં છતાં, પ્રાણ શક્તિનું શ્ર્વાસ રૂપી ધન પૂરું થઈ જાય, પછી તન-મનની જીવંત સ્વરૂપની ક્રિયાઓ થઈ શકતી નથી અને શરીર મૃત્યુની ક્રિયા રૂપે જડ થઈ જાય છે. શરીરની ચેતનવંત સ્થિતિ એટલે જ પ્રભુની પ્રાણ શક્તિની સાક્ષાત્ હાજરી. તે પ્રાણશક્તિ છે સાત્ત્વિક ગુણોની ઊર્જાની ચેતના. આમ એટલું તો આપણને સમજાય છે કે જીવવા માટે માત્ર હવા, પાણી, કે અન્નની જ જરૂર નથી, પણ પ્રભુની ચેતનાનું ગુણિયલ ઊર્જાનું પોષણ ધારણ કરવું એટલું જ જરૂરી છે. તે પોષણ સૌને શ્ર્વાસ રૂપે પ્રાપ્ત તો થાય છે, પણ માનવી તેને વર્તન રૂપે ધારણ કરી શકતો નથી. કારણ મનની અજ્ઞાની વૃત્તિઓનો અહંકાર, આવરણની જેમ અવરોધક બને છે.

       અજ્ઞાનના આવરણને વિલીન કરાવતું જ્ઞાન-ભક્તિનું આચરણ ધારણ થાય, તો ગુણિયલ પોષણ કર્મ-ફળની પ્રક્રિયા રૂપે મનોમન પ્રદર્શિત થતું જાય. પ્રભુની દિવ્ય ચેતનાની સાત્ત્વિક ગુણિયલતાને ધારણ કરાવતું જ્ઞાતા વૃત્તિનું ભક્તિનું આચરણ મુશ્કેલ નથી, પણ માનવીને ભક્તિભાવથી જીવવાનું ફાવતું નથી. કારણ સંસારી રાગ-દ્વેષાત્મક વર્તનથી મન ટેવાયેલું છે. સ્વાર્થી વિચારોથી પોતાના અંગત કાર્યો કરવામાં માનવી એટલો વ્યસ્ત રહે છે, કે સેવાભાવથી એકબીજાના દુ:ખ-દર્દનો ભાર હળવો કરવાનું, કે પ્રેમભાવથી સંપીને રહેવાનું એને સૂઝતું નથી. એટલે દેહધારી જીવનનાં આશયને જાણવાની જિજ્ઞાસા, અથવા પોતાના સ્વ સ્વરૂપની વાસ્તવિકતાને જાણવાની જિજ્ઞાસા માનવીમાં સહજ જાગૃત થતી નથી. જેમ એક પાત્રમાં કાંકરો હોય, પાત્રને જે રીતે હલાવો તે રીતે કાંકરો ફરતો રહે છે, તેમ પ્રતિકૂળ-અનુકૂળ સંજોગોમાં બંધાયેલું મન કાંકરાની જેમ ફરતું રહે છે. પોતાની જીવંત હસ્તીની મહત્તાથી અપરિચિત રહેતું મન, સંજોગોમાં બંધાઈને સુખ-દુ:ખના અનુભવમાં ફરતું રહેવાથી જિજ્ઞાસુ ભાવની ઉત્સુકતા પ્રગટતી નથી અને જાગૃતિની ઊર્ધ્વગતિ તરફ પ્રયાણ કરી શકતું નથી.

       સામાન્ય રૂપે સુખ સગવડની વ્યવસ્થા કરવામાં મન મગ્ન રહે છે. તેથી સદ્વિચારોના ચિંતનની, એટલે કે ભક્તિના આચરણની મહત્તાનો સ્વીકાર સહજ થતો નથી. સંસારી જીવનના વ્યવહારમાં મગ્ન રહેતું મન પણ સ્વયંને જાણવાની, સ્વયંના ગુણિયલ પ્રભાવને અનુભવવાની ભક્તિમાં લીન થઈ શકે છે. એકવાર જો શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકાર થાય, કે પ્રભુની પ્રાણ શક્તિની ચેતનાથી સૌ જીવંત સ્થિતિનું જીવન જીવી શકે છે અને એ પ્રાણ શક્તિનો સ્વીકાર કરાવતી ભક્તિમાં સ્થિત થવાનું બળ પણ એ જ પ્રાણ શક્તિ અર્પણ કરે છે. આવો સ્વીકારભાવ પ્રભુ કૃપાના આશિષ રૂપે જાગે. સ્વીકારભાવની નિષ્ઠા સત્સંગ, અભ્યાસથી વધતી જાય, ત્યારે સ્વયંને જાણવાનો જિજ્ઞાસુભાવ અગ્નિની જેમ પ્રબળ થતો જાય. સ્વયંને જાણવાની ઉત્સુકતા કે ઉત્કંઠા વગર જ્ઞાન-ભક્તિમાં મન સ્થિત થઈ શકતું નથી.

       અતિશય ગરમી હોય અને શારીરિક મહેનતનું કાર્ય કર્યું હોય, ત્યારે પાણી પીવાની તરસ જાગે છે. તે ક્ષણે જો પાણી ન મળે તો મન બેબાકળું થાય અને તરસ એટલી પ્રબળ થાય, કે પાણી ક્યાંથી મળી શકે એનાં જ વિચારો મનમાં ઘુંટાયા કરે. તે સમયે પાણીની શોધ રૂપે પાણી જ્યાં મળી શકે, ત્યાં પહોંચવા માટેનો પુરુષાર્થ કોઈના કહેવાથી નહિ થાય, પણ ખુદને પાણીની તરસ લાગી હોવાંથી મન કોઈ પણ અવરોધનો, કે મુશ્કેલીનો વિચાર કર્યા વગર જ્યાં પાણી મળી શકે ત્યાં પહોંચવા માટે અધીરું થાય છે. પાણી જ્યાં સુધી ન મળે, ત્યાં સુધી બીજા કોઈ વિચારોમાં કે કામકાજની પ્રવૃત્તિમાં મન સ્થિત નહિ થાય, પણ પાણી મેળવવા માટે તે નિષ્ઠાપૂર્વકના પ્રયત્નો કરશે. એ જ રીતે સ્વયંને જાણવાનો જિજ્ઞાસુભાવ પ્રબળ થાય, ત્યારે જ્ઞાન-ભક્તિની સરિતામાં તરવાની લગની આપોઆપ લાગે છે.

       આ જગતમાં અનેક પ્રકારના ઈન્દ્રિયગમ્ય પદાર્થો છે, વિવિધ પ્રકારની દૃશ્યમાન કૃતિઓ છે. તે સર્વે પદાર્થો કે જીવંત હસ્તીની કૃતિઓ, પ્રભુની પ્રાણ શક્તિની આત્મીય ચેતનાથી જ સર્જાય છે, એટલે કે સર્જનહારી આત્મીય ચેતનાની ઊર્જાથી તે સર્વે જીવે છે. તેથી જગતની સર્વે કૃતિઓ પ્રભુની ચેતનાનો જ ઉપભોગ કરે છે. માનવી મન તે ચેતનવંત ઊર્જાના સહારે જ વિચારી શકે છે, અનુભવી શકે છે, કે શારીરિક કાર્યો કરી શકે છે. આ સત્યને જાણીને સ્વીકારવું, તે છે મનનું જિજ્ઞાસુભાવની ભક્તિનું આચરણ. એટલે દરેક પદાર્થોમાં, કૃતિઓમાં, કે વ્યક્તિઓમાં સમાયેલી આત્મીય ચેતનાના ગુણિયલ પ્રભાવની પ્રતીતિ કરવાનો પુરુષાર્થ કરવો, તેને કહેવાય ભક્તિનું સદાચરણ. જીવન જિવાડનારની ગુણિયલતા ધારણ થાય, એવું ભક્તિભાવનું જીવન જિવાય તથા નવરાત્રિના પાવન પર્વમાં નવધા ભક્તિનો ભાવ જાગૃત થાય એવી પ્રાર્થના સદા કરતાં રહીએ.

 

       મનની અંદરના માહ્યરામાં રોજ રોજ ડોકિયાં કરો

અને પૂછજો કે આ તું કોણ છે?

       અંગોની વિવિધ પ્રક્રિયા સતત થાય છે,

ઊંઘતા કે જાગતાં કોણ કરે છે આ નોકરી?

       માનવી રૂપે જન્મ લીધો પણ શ્ર્વાસ અંદર

અને બહાર કાઢતાં કોણ આવી શીખવાડે છે?

       આંખોમાં તેજ પૂરી અંધારામાં દેખાડે,

કોણ છે આ અંધકાર અને પ્રકાશનો અધિપતિ?

       જીભના સ્વાદ રોજ બદલાય,

છતાં જૂનાની યાદ ત્વરિત આપે, કોણ છે આ સ્વાદ ધરનાર?

       આવાં વિચારોમાં મન જો ભાવથી ફરતું રહે,

તો પ્રભુની ચેતના મનની વિશાળતાને સ્વયંભૂ આપશે ઓળખાણ.

      

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

 

Read More
book img
બધું કરો નિર્મળ પ્રેમભાવથી...

દરેક માનવી પ્રારબ્ધગત જીવન જીવે છે. પ્રારબ્ધગત જીવન રૂપે શરીરના રૂપ-રંગ અને સ્વાસ્થ્યની પ્રાપ્તિ થાય છે તથા રૂપિયાની કમાણી કરવાની, સગવડવાળા ઘરમાં રહેવાની, એકબીજા સાથે વ્યક્તિગત પ્રેમાળ સંબંધોને માણવાની, ભોગ્ય પદાર્થોને ભોગવવાની વગેરે વિવિધ પરિસ્થિતિની પ્રાપ્તિનું જીવન માનવી જીવે છે. પરંતુ એવાં જીવનમાં જ્યારે સંતોષનો અનુભવ ન થાય, ત્યારે એવું અસંતોષી મન પોતાની ગમતી પરિસ્થિતિના સંગમાં પણ પોતે સુખી નથી એવું માને છે. એવા અસંતોષી મનથી જે પણ કર્મ થાય અને એનું સુખદ પરિણામ મળે, તો પણ તે અસંતોષી જ રહે છે. અસંતોષી મન વિહ્વળ રહે, અશાંત રહે અને પોતે દુ:ખી છે એવી માન્યતાથી સુખની શોધમાં ફરતું રહે છે. અસંતોષી મનનો જો ઈલાજ ન થાય, તો અસંતોષની વિહ્વળતા શરીરના સ્વાસ્થ્યને બગાડે છે અને સાથે સાથે એકબીજા સાથેના કૌટુંબિક સંબંધોમાં, કે કાર્ય ક્ષેત્રનાં સંબંધોમાં ખોટ, ઉણપ, નિરાશા જેવા નકારાત્મક માનસને જન્માવે છે.

       ઈલાજ કરવો એટલે તન-મનના જોડાણની વાસ્તવિકતાથી પરિચિત થવું. મન જેમ જેમ પરિચિત થતું જાય, તેમ તેમ માનવ જીવનની અમૂલ્યતા દર્શાવતી સમજ ગ્રહણ થતી જાય. સમજ અનુસાર પછી અસંતોષનું કારણ સમજાતું જાય અને વિચાર-વર્તનનો ઢાળ બદલાતો જાય. ઈલાજ રૂપે સમજાય કે મનનું કોઈ આકારિત શરીર જેવું રૂપ નથી, એ તો છે નિરાકારિત આત્મીય ચેતનાનું અવિભક્ત સ્વરૂપ. પ્રભુની આત્મીય ચેતનાના અંશ રૂપે મનમાં સાત્ત્વિક ગુણોનો ભંડાર સમાયેલો છે. અસંતોષી મનની વિહ્વળતાના લીધે અથવા અહંકારી સ્વભાવની રાગ-દ્વેષાત્મક ભેદભાવની દૃષ્ટિના લીધે તે ગુણિયલ ભંડાર મનમાં સુષુપ્ત રહે છે. જે માનવી પોતાના અસંતોષી મનની વિહ્વળતાથી અકળાઈ જાય અને રાગ-દ્વેષાત્મક સ્વભાવનો અવરોધ અનુભવે, તે જ ઈલાજ કરાવતું મનોમંથન કરે. સમાજમાં બુદ્ધિજીવી માનવીઓ ઘણાં છે. તેઓ અસંતોષનું કે મનની અજ્ઞાનતાનું કારણ જાણે તથા કારણને દૂર કરાવતા ઈલાજ વિશે વિશ્ર્લેષણ યુક્ત ચર્ચા કરતાં રહે. પરંતુ ઈલાજ અનુસાર સાત્ત્વિક વર્તનથી સ્વભાવનું પરિવર્તન કરવાની દિશામાં કોઈક જ પ્રયાણ કરે છે.

       જે માનવી પરિવર્તનની દિશામાં પ્રયાણ કરે, તે પ્રભુ કૃપા સ્વરૂપે જિજ્ઞાસુભાવની જાગૃતિને ધારણ કરે છે. જિજ્ઞાસુભાવથી મન સ્વયંની ઓળખ કરાવતાં જ્ઞાન-ભક્તિના સત્સંગમાં પરોવાતું જાય, ત્યારે સાત્ત્વિક વિચારોની પરોવણી થતી જાય. એવી પરોવણી રૂપે દેહધારી જીવનનો આશય સમજાય તથા આત્મ સ્વરૂપની વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર થતાં, પરિવર્તનનું વર્તન સહજતાથી ધારણ થતું જાય. પરિવર્તન થવું એટલે જ અસંતોષની માત્રા ઘટવી. પછી પ્રારબ્ધગત જીવન મુજબ જનમતા વિચાર-વર્તનને અટકાવવાનો પ્રયત્ન મન કરશે નહિ, પણ સત્સંગ, ચિંતનના પ્રભાવથી તેને સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિની દિશામાં વાળવાનો પ્રયત્ન થશે. અર્થાત્ મનને એટલું સમજાય જાય, કે દરેક માનવી પોતાની અતૃપ્ત ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને એવું વર્તન સહજ કહેવાય. કારણ માનવ આકારના શરીરની પ્રાપ્તિથી મનને પોતાની ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરવાનો અધિકાર મળ્યો છે. આ અધિકારની પદવીને છાજે એવું વર્તન ત્યારે થાય, જ્યારે મન પોતાના અસ્તિત્વની ઓળખ રૂપે સાત્ત્વિક આચરણમાં સ્થિત થાય.

       ઘણીવાર માનવી સ્વયંને જાણવાની સત્સંગની પ્રવૃત્તિ કરે, અભ્યાસ-અધ્યયનની પ્રવૃત્તિ પણ કરે. પરંતુ રાગ-દ્વેષની સંકુચિત દૃષ્ટિ વિલીન ન થઈ હોવાંથી, આ કરવું કે ના કરવું એવાં વિચારોમાં અટવાઈ જાય છે. સત્સંગી મન પણ ઘણીવાર યોગ્ય-અયોગ્ય, અથવા કરવું કે ના કરવું, એવાં વિભાગ પાડી હઠીલી અકડાઈથી વર્તે છે. એવાં હઠીલા સ્વભાવના લીધે મન એવી ભ્રમણામાં રહે છે, કે પોતે મક્કમતાથી ઉચિત રીતે કાર્ય કરી શકે છે. પરંતુ મન જ્યાં સુધી વૃત્તિ-વિચારોનાં  વિભાગોમાં બંધાયેલું રહેશે, ત્યાં સુધી ભાવની પ્રસન્નતાથી જ્ઞાન-ભક્તિની અંતર યાત્રામાં સ્થિત નહિ થઈ શકે. હઠીલા સ્વભાવને લીધે અતૃપ્ત ઈચ્છા વૃત્તિઓ ઓગળવાને બદલે વધે છે. જ્ઞાન-ભક્તિના સત્સંગથી હઠીલા વિચારોની વૃત્તિઓ ઘટતી જાય, તો અંતર યાત્રા માટેની દૃઢતા વધતી જાય.

       જિજ્ઞાસુભાવથી યાત્રાળુ મનને જ્યારે સત્ દર્શનનું રહસ્ય પરખાતું જાય ત્યારે સમજાતું જાય, કે જેમ ચાલવાની ક્રિયા માટે પગ અને જમીનનું જોડાણ હોવું જરૂરી છે; તેમ અંતર યાત્રા માટે હઠીલા વૃત્તિ-વિચારોનું ઓગળવું જરૂરી છે. જેથી હૃદયભાવની વિવેકી દીર્ઘ દૃષ્ટિની જાગૃતિ, અંતરની સૂક્ષ્મ-વિશાળતામાં એકરૂપ થઈ શકે. જેવી વૃત્તિઓ એવાં વિચાર-વર્તનમાં મન ફરતું રહે છે. તેથી વૃત્તિઓને વળાંક સત્સંગ, અધ્યયનથી આપવો જરૂરી છે અને એવો વળાંક ગુરુ કે માર્ગદર્શકના સાંનિધ્યમાં સહજતાથી ધારણ થાય છે. સાંનિધ્ય સ્વરૂપે પ્રેમભાવની નિ:સ્વાર્થતાનો મનને સ્પર્શ થતાં, જ્ઞાન-ભક્તિના નીરમાં તરતા રહેવાનું મનને ગમે છે. વાસ્તવમાં કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ કરવાનું મનને ત્યારે જ ગમે, જ્યારે તે કરતી વખતે પ્રેમભાવની નિર્મળતાનો અનુભવ થાય. પ્રેમના આનંદને જ મન ઝંખે છે એટલે પ્રેમની અનુભૂતિ જ્યાં થાય ત્યાં સ્થિત થવા માટે વૃત્તિ-વિચારોના પરિવર્તનનો વળાંક સહજતાથી લેવાય છે. મનનું ભક્ત સ્વરૂપ એટલે જ, સુષુપ્ત રહેલી આત્મીય ચેતનાની સાત્ત્વિકભાવની ગુણિયલતા જાગૃત થવી. ભક્ત દ્વારા જે સાત્ત્વિક વર્તન થાય, તેમાં પ્રભુની આત્મીય ચેતનાનો પ્રભાવ પ્રદર્શિત થાય. એવાં ભક્તના સાંનિધ્યમાં મનની રાગ-દ્વેષની હઠીલી વૃત્તિઓ ઓગળી શકે છે. તેથી જ્ઞાની-ભક્ત તો જિજ્ઞાસુ માનવીને પ્રેમની અમી દૃષ્ટિથી દર્શાવે કે,

      

       આ કરો, આ ન કરો એવા ખોટા બંધનમાં ન રહો

અને મનને રાગ-દ્વેષથી લેપાયમાન ન કરો;

       અરે, બધું કરો નિર્મળ પ્રેમભાવથી,

પણ મન લેપાય નહિ એવું જીવન જીવ્યાં કરો;

       હઠ યોગી વર્તન જેવી મનની હઠીલી અકડાઈ છોડો

અને પ્રેમના તાર ભાવથી ગૂંથો;

       પ્રેમના તારથી મનને ગૂંથવા ભગવત્ ભાવની ભક્તિમાં મનને તરાવો,

જ્યાં નથી કોઈ સંસારી બંધન.

      

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

Read More
book img
ભક્તિમાં સમય વીતાવશું, ભૂલશું નહીં હે નાથ...

આપણાં સૌનો મહાભૂતોની પ્રકૃતિથી માનવ આકારનો દેહ સર્જાયો છે. દેહ સ્વરૂપે અતૃપ્ત ઈચ્છાવૃત્તિના કર્મસંસ્કારો જીવે છે. કર્મસંસ્કારોનો સમૂહ એ છે મનનું સ્વરૂપ, જેને જીવાત્મા પણ કહેવાય છે. ઈચ્છાઓની તૃપ્તિ માટે, ઈચ્છિત વિષયોને ભોગવવા માટે જીવ (મન) માનવ શરીરનો સહારો લે છે. મહાભૂતોની પ્રકૃતિથી સર્જાયેલો આપણો દેહ, પ્રભુની આત્મીય ચેતનાના આધારે જીવે છે. દેહમાં રહેતો જીવ આ જગતમાં અતિથિ રૂપે જન્મે છે. પોતાની ઈચ્છાઓને તૃપ્ત કરાવતાં કાર્યો કરતો રહે છે. પ્રભુ તો અતિથિને સન્માનપૂર્વક પોતાની દિવ્ય ચેતનાનું ધન પળે પળે અર્પણ કરતાં રહે છે. કોઈ પણ લેવડદેવડ વગરની પ્રભુની સેવા એટલે શ્ર્વાસનું ધન ધારણ થવું. શ્ર્વાસનું ધન પ્રભુ માત્ર અર્પણ નથી કરતાં, પણ ક્ષણે ક્ષણે નવીન ધનનો શ્ર્વાસ અર્પણ કરવાની સેવા કરે છે. દરેક જીવનાં જેવાં કર્મસંસ્કારો તે પ્રમાણેનું ધન પ્રાપ્ત થાય. તેથી શ્ર્વાસનું કોઈ ફેકટરીમાં ઉત્પાદન કરી શકાય એમ નથી. વાયુની સંગાથે શ્ર્વાસના ધનને, પ્રભુ આપણાં કર્મસંસ્કારો અનુસાર અર્પે છે. એટલે કર્મસંસ્કારોનો જેટલો સામાન તેટલું દેહનું આયુષ્ય હોય છે.

       માનવી જન્મની વિશિષ્ટતા અણમોલ છે. માનવ દેહના સહારે જીવ પોતાની અતૃપ્ત ઈચ્છાઓની પૂર્તિ કરી શકે છે અને કર્મસંસ્કારોને વિલીન કરાવતી સાત્ત્વિક આચરણની જાગૃતિને ધારણ કરી શકે છે. માનવી જેમ લૌકિક સંસારના કાર્યો જાણકાર થઈને કરે છે; તેમ જિવાડનાર પ્રભુની હાજરીની પ્રતીતિ કરાવતાં ભક્તિભાવથી જો જીવે, તો જન્મથી મૃત્યુ વચ્ચેના સમયમાં પ્રભુના ધનને પ્રેમભાવથી, સાત્ત્વિકભાવથી માણી શકે. શ્ર્વાસના ધન સ્વરૂપે પ્રભુ તો નિરંતર પોષણ, વિકાસ, વૃદ્ધિનું આતિથ્ય સૌને અર્પણ કરતાં રહે છે. જ્ઞાની ભક્તની જેમ પ્રભુના ધનની પ્રતીતિ,  દરેક કર્મની ક્રિયામાં થતી જાય તો પ્રભુનું આતિથ્ય માણવાનો આનંદ અનુભવાય. જેનાં સહારે આપણે જીવીએ છીએ, એનો સહવાસ સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિથી જ્યારે અનુભવાય ત્યારે જ્ઞાત થાય કે, "હું દેહ નથી, હું તો દેહમાં અતિથિની જેમ રહું છું અને પ્રભુના સહવાસને માણતાં માણતાં અંતર પ્રવાસની વિશાળતામાં એકરૂપ થાઉં છું. પ્રભુની ચેતનાનું પોષણ અંતરયાત્રામાં ગતિમાન કરાવે છે, તેથી હું મારા આત્મીય ઘરમાં સ્થિત કરાવતી સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિને ધારણ કરી શકું છું.”

       જ્ઞાતા ભાવની આવી જાગૃતિથી ભક્ત જીવન જીવે છે અને સંસારી જવાબદારીના કાર્યો સહજભાવથી કરે છે. એટલે પ્રારબ્ધગત જીવનની વીંટબણાઓ કે મુશ્કેલીઓની અસર ઓછી થાય છે. જેમ આકાશ, વાયુ, જળ, અગ્નિ, પર કોઈ પણ લૌકિક સ્થિતિની અસર કે છાપ પાડી શકાતી નથી; તેમ જ્ઞાની ભક્તના મન પર સંસારી પરસ્થિતિની છાપ પડતી નથી. એટલે ભાવની નિ:સ્વાર્થતા છલકાતી રહે છે અને સાત્ત્વિક ગુણોનું ધન જાગૃતિ રૂપે ધારણ થતું રહે છે. સાત્ત્વિક ગુણોનું પ્રભુનું ધન ધારણ થવું, તે છે મનનો અતિથિ સ્વરૂપનો સ્વીકારભાવ, સમર્પણભાવ. માનવીનું મન જો અતિથિની જેમ જીવન જીવે, તો પ્રભુ યજમાન સ્વરૂપે અતિથિની ઈચ્છા મુજબ આગતાસ્વાગતા કરે છે તેની પ્રતીતિ થશે, ત્યારે મનનો અકર્તાભાવ જાગૃત થતો જશે. પરંતુ મોટેભાગે માનવીને પ્રભુની યજમાન સ્વરૂપની સેવાનો સત્કારભાવ ગમતો નથી. કારણ મનનો હું પદનો અહંકાર પોતે જ કર્તા-હર્તા છે એવું માને છે. તેથી પ્રભુનું આતિથ્ય સ્વરૂપનું ધન પૂર્ણ રૂપે ધારણ થતું નથી અને પ્રભુ જે અર્પણ કરે છે એમાં શંકા સંદેહ રાખે છે.

       આપણે જો મહેમાન બનીને આ જગતમાં આવ્યાં છીએ, તો પ્રભુ જે સર્વસ્વ અર્પણ કરે છે તેનો રાગ-દ્વેષની અહંકારી વૃત્તિથી દોષ કેવી રીતે કઢાય? એમણે તો આત્મ સ્વરૂપે સર્વસ્વ ધર્યું છે અને આત્મીય ગુણોના ધનનો ઉપભોગ કરવા માટે, એટલે કે પ્રેમ, સંતોષ, આનંદ માણવા માટે મન-ઈન્દ્રિયોનો દેહ ધર્યો છે. સ્વાર્થી, દોષી, રાગ-દ્વેષયુક્ત સ્વભાવના લીધે, પ્રભુને શ્ર્વાસે શ્ર્વાસે જે નવીન ગુણોનું ઉન્નતિનું ધન અર્પણ કરવું છે તે ધારણ થતું નથી. જો યજમાનના ઘરમાં રહેવું ગમતું ન હોય, એનાં પૂર્ણતાના ધનમાં ભૂલ જણાતી હોય, એની મહેમાનગતિનો સ્વીકાર કરવો ન હોય, તો પોતાનું ઘર સર્જાવવાની શક્તિ છે?? માનવી શ્ર્વાસનું સર્જન કરી શકે એમ છે?? સૂર્ય, ચન્દ્ર, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી સ્વરૂપની સપ્ત મહાભૂતોની પ્રકૃતિનું સર્જન કરી શકે એમ છે?? અથવા સર્જાયેલી સ્થિતિનો વિકાસશીલ ઉછેર કરી શકે એમ છે??

       ખરેખર તો માનવી જે પણ કરી શકે છે, તે યજમાન પ્રભુની આત્મીય ચેતનાની સાક્ષાત્ હાજરીના લીધે જ કરી શકે છે. વિચારવાનું, સમજવાનું, અનુભવવાનું, ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા કરવાનું કોઈ પણ કાર્ય, કે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ ચેતનાની ઊર્જા શક્તિના પ્રસરણને લીધે જ થઈ શકે છે. છતાં પ્રભુએ ક્યાંય પણ પરતંત્ર સ્થિતિ નથી સર્જાવી. આત્મીય ચેતનાની સ્વ ક્રિયાની સત્તા સ્વરૂપે યજમાન પ્રભુએ તો બધું જ સ્વતંત્ર રૂપે અર્પી દીધું છે. જેથી માનવી પોતાની ઈચ્છા મુજબ વર્તન કરી શકે. છતાં અહંકારી અજ્ઞાનતાથી માનવી જો ફરિયાદ કર્યા કરે અને યજમાન પ્રભુની મહેમાનગતિને જાણ્યાં વગર દોષ કાઢ્યાં કરે તો એ અતિથિ બનવાની લાયકાત ગુમાવી દે છે. પ્રભુની મહેમાનગતિને ભક્તિભાવની નિખાલસતાથી સ્વીકારવાની હોય અને એકબીજા સાથે પ્રેમભાવથી હળીમળીને આ પૃથ્વી ગ્રહ પર રહેવાનું છે. જેથી પૃથ્વી ગ્રહનું સ્વચ્છ વાતાવરણ મંગળકારી થાય અને દરેક દેહધારી જીવ પ્રેમના સંતોષ સાથે નિરોગી જીવન જીવી શકે. આપણી ભૂલોનો એકરાર કરતાં પ્રભુને પ્રાર્થના કરીએ કે..;

 

       શૂન્યમાંથી સૃષ્ટિ સર્જી તુજને અમારા પ્રણામ,

બિંદુમાંથી સરોવર સર્જ્યું, તારો બહુ ઉપકાર;

       માટીમાંથી પૃથ્વી સર્જી માનવ માટે નાથ,    

હળીમળીને રહીએ એટલે, સર્જ્યો છે સંસાર;  

       પ્રભુ પાસેથી છૂટાં પડ્યાં ત્યારે વચન દીધું તેને હાથ,

              ભક્તિમાં અમે સમય વિતાવશું, ભૂલશું નહિ હે નાથ;

       જે દિવસથી વચન ભૂલ્યાં શાંતિ ગઈ એની સાથ,

              માયાજાળમાં ગૂંથાઈ રહ્યાં અમે, બહાર કાઢો હે નાથ.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

Read More
book img
ચિત્ત તારું એક જ, ધ્યેય તારું એક જ...

આકારિત સ્થૂળ જગતની કોઈ પણ પરિસ્થિતિને, કે કૃતિઓને જો ઓળખવી હોય તો માનવી પોતાની ઈન્દ્રિયોના સહારે જાણી શકે છે. મન-ઈન્દ્રિયોના માનવ શરીરની આજ વિશેષતા છે કે પદાર્થ જગતને જાણી શકાય છે અને ભોગવી શકાય છે. પરંતુ નિરાકારિત સૂક્ષ્મ સૃષ્ટિને જાણવી હોય કે નિહાળવી હોય, તો તન-મનની મર્યાદિત સ્થિતિના સહારે જાણી શકાય એમ નથી. આંખ, કાન વગેરે ઈન્દ્રિયોની વિષયોને ગ્રહણ કરવાની અમુક મર્યાદા હોય છે. જેમકે આંખોથી અમુક હદ સુધીનું જ જોઈ શકાય છે. બાવીસમાં માળે ટાવરમાં રહેતાં હોઈએ અને બારીમાંથી નીચે રસ્તા પર જોઈએ ત્યારે વ્યક્તિઓ દેખાય, પણ તેઓના ચહેરા જોઈ શકાય નહિ. તે વ્યક્તિ પુરુષ કે સ્ત્રી છે, તેની ઓળખ કદાચ પહેરવેશથી થઈ શકે, અથવા બાળક, યુવાન, કે વૃદ્ધ છે, તે શરીરના કદથી કદાચ અંદાજે જાણી શકાય. આમ બાહ્ય આકારિત જગતની પરિસ્થિતિઓનાં સંપર્કમાં આવવાથી તેને જાણી કે ઓળખી શકાય છે. પરંતુ સૂક્ષ્મ આંતરિક સૃષ્ટિના સંપર્કમાં રહેવાં છતાં નરી આંખોથી તેને જોઈ શકાય એમ નથી.

       શરીરના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપના જીવકોશને (સેલ) જોવા માટે સૂક્ષ્મ દર્શક યંત્ર જોઈએ અને જીવકોશની ભીતરનું જોવા માટે વિશિષ્ટ પ્રકારના સૂક્ષ્મ દર્શક યંત્રોની શોધ થઈ છે. તાત્પર્ય એ છે કે પોતાનાં જ શરીરની ભીતરની પરિસ્થિતિને જાણવા માટે જો યંત્રોનો આધાર લેવો પડે, તો મનની ભીતરમાં જે સાત્ત્વિક ગુણિયલતા સુષુપ્ત રૂપે સમાયેલી છે, તેને જાણવા માટે, કે તેને સદાચરણ સ્વરૂપે ઉજાગર કરવા માટે હૃદયભાવ રૂપી વિશેષ યંત્રનો સહારો લેવો પડે. જિજ્ઞાસુ ભક્ત આ સત્યને જાણે છે. તેથી મનનો હૃદયભાવ જાગૃત થાય એવાં ધ્યેયથી અધ્યયન, અભ્યાસ, સત્સંગની પ્રવૃત્તિઓમાં નિષ્ઠાપૂર્વક ઓતપ્રોત થાય છે. નિષ્ઠાપૂર્વક અધ્યયન કરવાનો પુરુષાર્થ એટલે ભય, ચિંતા, અસુરક્ષા, નિરાશા, અદેખાઈ વગેરે નકારાત્મક અહંકારી મનોવૃત્તિઓથી મુક્ત કરાવતું આત્મનિરીક્ષણ કરવું. જ્યાં સુધી મન અસુરક્ષાનાં ડરથી, કે ફિકર-ચિંતાની વ્યથાથી ઘેરાયેલું રહે છે, ત્યાં સુધી માનવી પ્રભુને માત્ર મંદિરની મૂર્તિમાં, કે છબીમાં જ જુએ છે. એવું મન પોતાની ભીતરમાં સમાયેલી પ્રભુની આત્મ ચેતનાની પ્રતીતિ કરવા માટે ઉત્સુક થતું નથી.

       એવું મન પોતાની વ્યથાભરી દુ:ખદ સ્થિતિનું વર્ણન બીજા સમક્ષ કરતું રહે છે. એટલે દુ:ખદ સ્થિતિના વિચારોમાં વારંવાર ફરતું રહે છે. તેથી સાત્ત્વિક વિચારોનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવાનું મુશ્કેલ લાગે છે. એવી મુશ્કેલી માર્ગદર્શક કે ગુરુના સાંનિધ્યથી દૂર થઈ શકે છે. જેમ તરવાનું(સ્વીમીંગ) શીખવાડતાં શિક્ષક અમુક તાલીમ આપે, છતાં ડૂબી જવાનો જે વિદ્યાર્થીને ભય લાગે તે સ્વીમીંગ પુલમાં નહિ જાય. તેથી શિક્ષક એવાં વિદ્યાર્થીને ધક્કો મારીને સ્વીમીંગ પૂલમાં ધકેલે છે. તે ક્ષણે સ્વીમીંગ આપમેળે થાય અને શિક્ષકની દૃષ્ટિ તે વિદ્યાર્થી પર સતત હોવાંથી તે ડૂબી જતો નથી; તેમ ગુરુના સાંનિધ્યમાં અધ્યયન કે ચિંતનની ભક્તિમાં સહજ રીતે મન સ્થિત થતું જાય. પછી પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીના લીધે જીવન જિવાય છે એવાં એકરારથી મનનો શરણભાવ જાગૃત થતો જાય. માનવી જો સ્વયંના અસ્તિત્વને જાણવાની જિજ્ઞાસા જગાડે અને જિજ્ઞાસાના અગ્નિને વધુને વધુ પ્રજ્વલિત કરે, તો જિજ્ઞાસા આતુરતામાં ફેરવાઈ જાય. આતુરતા જાગે ત્યારે સ્વયંની સાત્ત્વિકતાનો ઉજાગર કરાવતો હૃદયભાવ જાગૃત થાય. જિજ્ઞાસુ વૃત્તિથી મન આજ્ઞાંકિત થાય, ત્યારે જ ભાવની નિર્મળતા આપમેળે પ્રગટતી જાય, જે સ્વયંની અનુભૂતિ કરાવતી અંતરયાત્રામાં સ્થિત થાય.

       સામાન્ય રૂપે માનવીના મનમાં ભયનું આસન રહે છે. આધિ, વ્યાધિની વ્યથાનો ભય હોય અથવા શરીરનાં મૃત્યુનો ભય હોય. એટલે સ્વયંની અનુભૂતિની અંતર ભક્તિમાં સ્થિત થવાનું માનવીને ગમતું નથી. ભયના અનેક પ્રકાર હોય છે. ભયની વૃત્તિનું કારણ અતૃપ્ત ઈચ્છાઓના કર્મસંસ્કારો છે. ગરીબ

માણસને રૂપિયાની કમાણી નથી થતી તેનો ભય હોય છે અને અમીર માણસને રૂપિયાને સાચવી રાખવાની અથવા વધુ ને વધુ મેળવવાની ઈચ્છા હોવાંથી મનમાં ચિંતા સાથે ભય રહે છે. પશુ-પક્ષીને શરીરના રોગ કે માનસિક દુ:ખની વ્યથા થતી નથી. પરંતુ માનવી મન મોટેભાગે ભવિષ્યની ચિંતામાં ભયગ્રસ્ત રહે છે. માનવી મનની બીજી એક ખાસિયત છે, કે સુખદાયક પરિસ્થિતિને માણતો હોય ત્યારે પણ તે ભય અનુભવે કે, સુખદ પરિસ્થિતિનો સંગાથ છૂટી જશે તો શું થશે! અથવા જે વસ્તુ કે વ્યક્તિનો સંગ તે કરે એને વિશ્ર્વાસપૂર્વક નહિ સ્વીકારે. કારણ મન વાસ્તવિક જ્ઞાનથી અજાણ રહે છે. તેને અંતનો-મૃત્યુનો ભય હોવાંથી તે સુખને માણતી વખતે પણ દુ:ખી થઈને ચિંતા કરે છે.

       ચિંતાળુ સ્વભાવ એટલે ભરોસો કે વિશ્ર્વાસની ખોટ. આમ છતાં પોતાનું કાર્ય પાર પાડવાનું હોય ત્યારે ચિંતાળુ સ્વભાવવાળાં ચિંતામુક્ત થઈ વિશ્ર્વાસપૂર્વક પોતાનાં કાર્યો કરી લે છે. બસ કે ટ્રેનની મુસાફરી કરવાની હોય ત્યારે ચલાવનાર ડ્રાઈવર પર પૂરો ભરોસો રાખે છે. કારણ તેઓને પોતાનું અગત્યનું કાર્ય કરવું હોય છે. અર્થાત્ મનનું સ્વાર્થી માનસ છે. જ્યાં સ્વાર્થ સાધવાનો હોય ત્યાં ચિંતાને છોડી ઈચ્છિત કાર્ય પહેલાં કરશે. મનનું આવું માનસ જ્યારે જાણે કે અમુક કાર્ય પોતે કરી શકે એમ નથી, ત્યારે ‘પ્રભુ બધુ પાર પાડશે’ એવાં ખોટાં આશ્ર્વાસનથી મનને મનાવે છે. પરંતુ ભક્ત તો પોતાના કાર્યો પ્રભુની હાજરીના એકરારથી કરે છે. પ્રભુનું ચિંતન થાય અને જીવનનાં કાર્યો પણ થાય, તે છે મનની અકર્તાભાવની જાગૃતિ. તેથી ભક્ત ચિંતાને ઓગાળી દેતાં સ્વમય ચિંતનથી જીવવાનો પુરુષાર્થ કરે છે. જ્ઞાની ભક્ત આપણને જણાવે છે કે..,

 

       કરાવે છે કોઈ, કહે હું કરું છું, એ હું ને કાઢી કર્મો કર્યા કર;

       કર્તવ્યભાવનાનો ભાર રાખીશ નહિ, એ હું ને કાઢી કર્મો કર્યા કર;

       કરશે કોણ એની ચિંતા છોડી દે, ચિંતન સ્વનું કરતો જા;

       ચિત્ત તારું એક જ, ધ્યેય તારો એક જ કે, પ્રભુની શક્તિથી થાય સર્વે કામ.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

Read More
book img
વિધિ કે વિદ્યા હું જાણતો નથી...

કોઈ પણ માનવીને કર્મ કે કાર્ય તો કરવું જ પડે છે. કાર્ય કે પ્રવૃત્તિ કર્યા વગર અન્ન, વસ્ત્ર, રહેઠાણની જરૂરિયાત પૂરી ન થાય. અરે, ભિખારીને પણ ભીખ માંગવાની પ્રવૃત્તિ કરવી પડે છે. સારાંશમાં સમજીએ તો જીવંત જીવન એટલે જ તન-મનની સતત થતી ક્રિયાઓ અને તે ક્રિયાઓનાં સહારે માનવી આજીવિકા રળવાના કાર્ય, તથા ઈચ્છિત પરિસ્થિતિને ભોગવવાના કાર્યો કરી શકે છે. દરેક જણ પોતાને સોંપાયેલું કાર્ય કરે તે સહજ વર્તન કહેવાય. પરંતુ પોતાનું કાર્ય જ્યારે માનવતાના પરોપકારથી કે સહકારભાવથી થાય, ત્યારે તે સંસ્કારી વર્તન કહેવાય, જે એકબીજાને સહાયભૂત થઈ માનવીની પ્રેમની ભૂખને સંતોષે છે. સંસ્કારી વર્તનથી જીવવાની કળા ઘરના સંસ્કારી વાતાવરણમાં ખીલી શકે છે. આમ છતાં પ્રભુએ રચના જ એવી કરી છે, કે તન-મનની ક્રિયાઓ દ્વારા સંસ્કારી વર્તનના સંકેત મળી શકે છે, તથા સાત્ત્વિક આચરણની જાગૃતિ થઈ શકે. આપણાં શરીરનાં અંગોની સતત થતી ક્રિયાઓનો ભાવાર્થ જો સમજાય, તો જણાય કે સમર્પણભાવથી થતી તે ક્રિયાઓના લીધે દેહધારી જીવંત સ્થિતિ જીવી શકાય છે.

       પ્રભુએ આપણને શરીરનો સંગાથ ધર્યો છે. જેથી હું જે છું તેનું સત્ દર્શન જીવતાં જ કરી શકું, તથા મારા મનનો અતૃપ્ત ઈચ્છા વૃત્તિઓનો ભાર હળવો કરી શકું. શરીર રૂપી ઘરમાં મન (જીવાત્મા) રહે છે અને તે ઘરની જીવંત સ્વરૂપની ક્રિયાઓનું સંચાલન પ્રભુની આત્મીય ચેતના દ્વારા થાય છે. પ્રભુની ચેતના સર્વેને શ્ર્વાસ રૂપે પ્રાપ્ત થયાં કરે છે. એટલે પ્રભુની પ્રતીતિ કરવી હોય, તો શ્ર્વાસની મહત્તાને સમજીને ગ્રહણ કરવી પડે કે, જીવંત જીવનનો સેતુ બંધાય છે શ્ર્વાસની અખંડ ગતિથી. સૌ જાણે છે કે શ્ર્વાસની ગેરહાજરી એટલે શરીરધારી જીવનનો અંત. પરંતુ શ્ર્વાસની મહત્તા જેને સમજાય, તે અનુભવી શકે કે શ્ર્વાસ એ માત્ર પ્રાણવાયુ નથી, પણ એમાં તત્ત્વગુણોની ઊર્જાનું પ્રભુત્વ સમાયેલું છે. દરેક જીવની દેહધારી જીવન જીવવાની જે ભૂખ છે, તેને પૂરી કરવાનો ભેખ પ્રભુએ લીધો છે. એટલે શ્ર્વાસની ભિક્ષા નિરપેક્ષભાવથી સૌને અર્પણ થયાં કરે છે. શાંત ગતિની સરિતાની જેમ શ્ર્વાસનું પાન-અપાન થયાં કરે અને પ્રભુનું સાત્ત્વિક ગુણોનું ધન અર્પણ થયાં કરે. પરંતુ તે સાત્ત્વિક ધન મનની સ્વથી અજાણ રહેતી અજ્ઞાનતાના લીધે ધારણ નથી થતું. એટલે શ્ર્વાસની અપાન ક્રિયા રૂપે તેનો ત્યાગ થઈ જાય છે.

       આમ છતાં ક્ષણે ક્ષણે શ્ર્વાસની પાન ક્રિયા રૂપે તે ધન પુન: શરીરમાં પ્રવેશે છે અને મનની બેધ્યાન સ્થિતિના લીધે તે ધારણ થતું નથી. પ્રભુના ધનને ભક્તિભાવની જાગૃતિથી ધારણ કરી શકાય. ભક્તિ ભાવ એટલે હું કર્તા નથી એવાં સમર્પણભાવની જાગૃતિ. મનનો કર્તાભાવનો અહંકાર અવરોધક બની પ્રભુના ધનને ધારણ કરવા દેતું નથી. અજ્ઞાની અહંકારી વર્તનનો અવરોધ ઓગાળવા, ભક્તિભાવની જાગૃતિ જોઈએ અને ભક્તિભાવની જાગૃતિ અંગોની સમર્પણભાવની ક્રિયાઓનો ભાવાર્થ ગ્રહણ કરવાથી જાગૃત થઈ શકે છે. કારણ મનની એવી મૂળભૂત પ્રકારની વૃત્તિ છે કે, તે બીજાનું જોઈને અનુકરણ કરી શકે છે. અનુકરણ વૃત્તિના સંકેત રૂપે જ ‘સંગ એવો રંગ’ એ કહેવત પ્રચલિત થઈ છે. માનવી જો પોતાના શરીરના અંગોની ક્રિયાઓનું અર્પણભાવનું વર્તન જાણે, તો પોતાનાં સ્વાર્થી વર્તનનો ક્ષોભ થશે. ક્ષોભિત મનમાં પ્રભુની ચેતનાની હાજરીને અનુભવવાની તાલાવેલી જાગે, ત્યારે શ્ર્વાસ સાથેના અંગત સંબંધની પ્રતીતિ કરાવતાં સાત્ત્વિકભાવની જાગૃતિ થાય.

       ભાવની સાત્ત્વિકતા એટલે જ ગુણિયલ સ્વભાવની ભક્તિભાવની જાગૃતિ. ભક્તિભાવથી અનુભવાય કે શ્ર્વાસની ચેતના છે શુદ્ધ સ્વરૂપની. એટલે મનની અહંકારી, સ્વાર્થી વર્તનની અશુદ્ધતાને શુદ્ધ કરવા માટે જ પ્રભુ ક્ષણે ક્ષણે શ્ર્વાસનું ધન અર્પે છે. શ્ર્વાસની ક્રિયા સ્વરૂપે પ્રભુની આત્મીય પ્રીતનું પ્રશાસન પ્રગટે છે, જે દેહધારી જીવને શુદ્ધિકરણનું આશ્ર્વાસન ધરે છે. શ્ર્વાસ એ કોઈ શસ્ત્ર કે હથિયાર જેવી સ્થિતિ નથી. એ તો દેહનો હાથો બની, જીવંત સ્થિતિનું પ્રશાસન ધરવા પ્રભુની દિવ્ય પ્રીતની ચેતનાને તરતી મૂકે છે. તેથી શ્ર્વાસની ગુણિયલ ચાદરને મન જો આદર પૂર્વક પ્રેમભાવથી સ્વીકારે, તો જ્ઞાની ભક્તની જેમ સાત્ત્વિક ગુણોનું ભક્તિભાવનું ધન આચરણ રૂપે ધારણ કરી શકે.

       શ્ર્વાસનું ધન નાક દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે. શ્ર્વાસનો જ્યાં સન્માનપૂર્વકનો સ્વીકાર હોય, ત્યાં શ્ર્વાસને ઝીલનાર નાક ઈન્દ્રિય, શ્ર્વાસનળી, ફેફસા, લોહી વગેરેની પુરુષાર્થી શક્તિશાળી સ્થિતિ હોય. તેથી હાથીના નાકનું વિશાળ સૂંઢ જેવું રૂપ છે. તે સૂંઢથી વિશાળ વૃક્ષને પણ ઊંચકી શકે છે. કારણ હાથીની વિશાળ કાયામાં શ્ર્વાસના સ્વીકારભાવની માયા છે. એવાં સ્વીકારભાવની જાગૃતિના લીધે શ્ર્વાસનો સોઽહમ્ ધ્વનિનો રણકાર ધારણ થાય છે. એટલે હાથીના કાન સૂંપડાં જેવા મોટાં છે. સૂપડાંથી જેમ ધાન્યનો કચરો સાફ થાય છે, તેમ શ્ર્વાસના સોડહમ્ ધ્વનિથી મનનો કચરો સાફ થાય છે, અર્થાત્ શ્ર્વાસ છે શુદ્ધિકરણની પ્રશુદ્ધતા. તે જ્યાં પ્રસરે ત્યાં સ્વીકારભાવના આદરમાં અશુદ્ધિ આપમેળે વિલીન થાય. તેથી જ દેવોનાં દેવ મહાદેવે પોતાના પુત્રને હાથીનું મુખ ધર્યું અને માનવ જાતને સંકેત ધર્યો કે, અનંત ગુણોનું પ્રભુત્વ જાગૃત થાય, તે છે ગણપતિ સ્વરૂપનું આત્માનું કૌશલ્ય. આત્માના અનંત ગુણોના પ્રભુત્વને જાગૃત કરવા માટે જ ગણપતિનું આવાહન કરવાનું હોય. આપણે પ્રેમભાવથી શ્ર્વાસને આવાહન કરીએ કે...,

 

       હે શ્ર્વાસ, મારી અંતરની વિનંતિ સ્વીકારજો,

આપનાં વિધાતા સ્વરૂપને જાણતો નથી;

       છતાં આપ વિશ્ર્વ વિધાતાના દ્વાર ખોલજો,

એની વિધિ કે વિદ્યા હું જાણતો નથી;

       વૃત્તિ-વિચારોની સૂક્ષ્મતા જાગૃત કરાવતાં અંતર દ્વાર ખોલજો

અને અંતરની સાત્ત્વિકતાને જાગૃત કરજો;

       આપ છો પ્રભુનું સાક્ષાત્ વાહન,

જીવનમાં પ્રભુની આત્મીય પ્રીતથી સ્વ આશની તૃપ્તિ ધરજો.

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

Read More
book img
જે માપે તે પામે નહીં

માનવી મોટેભાગે જીવનમાં કોઈક ને કોઈક પ્રકારની ખોટને અનુભવે છે. અમુક વસ્તુ કે પદાર્થની ખોટ હોય, અથવા વ્યક્તિગત સંબંધોની, કે ઈચ્છિત પરિસ્થિતિની ખોટ હોય. એટલે મન તે ખોટના વિચારોથી ઘેરાયેલું રહે છે અને તે ખોટને દૂર કરાવતાં કાર્યો કરવાની મહેનત કરતું રહે છે. ખોટ રૂપે જે પણ સ્થિતિની અપ્રાપ્તિ હોય, તેને પ્રાપ્ત કરવાની મહેનત કરવી તે સામાન્ય વર્તન કહેવાય, પણ પોતાની પાસે નથી અને બીજા પાસે છે એવી સરખામણીથી ઈર્ષ્યા જે કરે તે મનના આરોગ્યને નુકસાન કરે છે. અપથ્ય કે વાસી ખોરાકના લીધે જેમ શરીરનું આરોગ્ય અસ્થિર થાય છે. તેમ રાગ-દ્વેષાત્મક ભેદભાવના વર્તનને લીધે મનનું આરોગ્ય જળવાતું નથી. એવાં મનની સર્જનાત્મક વિચારોની, અથવા સાત્ત્વિક વિચારોની સ્વસ્થતા વગર રોગી સ્થિતિનો જો ઈલાજ ન કરવામાં આવે, તો શરીરના આરોગ્ય પર એની અસર થાય છે. શરીરનું આરોગ્ય જાળવવા માટે ગમે તેટલી કસરત કરીએ, યોગ્ય સુપાચ્ય આહાર લઈએ, વિટામિનની ગોળીઓ ખાઈએ, પણ મનનું વર્તન ભેદભાવવાળું હોય, અહંકારી સ્વભાવની અજ્ઞાનતા હોય, તો ચાલીસ કે પિસ્તાલીસ વર્ષની ઉંમર પછી શરીરનું આરોગ્ય કથળતું જાય છે.

       સામાન્ય રૂપે ઘર વગરના ગરીબ માણસને મકાનમાં રહેતાં લોકોની ઈર્ષ્યા થાય, પણ મકાનમાં રહેતાં માનવીને જ્યારે મહેલ જેવા વૈભવી ઘરમાં રહેતાં લોકોની ઈર્ષ્યા થાય, ત્યારે મનમાં અદેખાઈની આગ ફેલાતી રહે છે. એવું મન જો સંસ્કારી વિચારોમાં ક્યારેક ગૂંથાય, તો પણ ઈર્ષ્યાળુ સ્વભાવના લીધે વિચારો આચરણ રૂપે ધારણ થતાં નથી. આજે માનવી ભણતરની ઉચ્ચ ડીગ્રી મેળવે છે. ઘણીવાર તો બે કે ત્રણ ડીગ્રીઓ મેળવે, જેથી ઊંચા પગારની નોકરી સરળતાથી મળી શકે. હજારો કે લાખો રૂપિયાની કમાણી કરતાં માનવીઓની આજના જમાનામાં ખોટ નથી. રૂપિયાના આધારે વસ્તુઓ કે ઈચ્છિત પરિસ્થિતિની ખોટ વગરનું જીવન જીવે છે. આમ છતાં મનનું આરોગ્ય જળવાતું નથી, એટલે ગુણિયલ સંસ્કારી વર્તન ધારણ થતું નથી. કારણ માનવી એકબીજા સાથેના અંગત સંબંધોમાં, કે પોતાના કાર્યોના સંબંધોમાં ઉણપ કે ખોટના સંદર્ભથી જ વ્યવહાર કરે છે. એવો વ્યવહાર એટલે જ સામાન્યજનનું સંસારી જીવન. માનવી અંગત સંબંધોમાં જો એકબીજાની ભૂલોનું જ દર્શન કરે, તો મનનું આરોગ્ય કેવી રીતે જળવાય.  જે પોતાની ભૂલોનું દર્શન કરી નથી શકતાં, તેને હંમેશા બીજાની ભૂલો મહત્ત્વની લાગે અને બીજાની ભૂલોને સુધારવાની સલાહ આપ્યાં કરે.

       મનને જ્યારે પોતાની ભૂલોનું દર્શન થાય ત્યારે સમજાય કે, સાત્ત્વિક વિચારોના વર્તન વગરના જીવનમાં ખોટ શેની છે. જે પરિસ્થિતિ અપ્રાપ્ત હતી તેને પ્રાપ્ત કરવાનો પુરુષાર્થ થતો રહ્યો, પણ મનનું ગુણિયલ સ્વભાવનું આરોગ્ય જાળવવાનું મનોમંથન ન થયું. જેમ જેમ સાત્ત્વિક વિચારોના સત્સંગથી મનોમંથન થાય તેમ તેમ મન પોતાના સ્વભાવની ભૂલો કે ખામીથી પરિચિત થતું જાય અને પશ્ર્ચાત્તાપ થાય કે, "ઘર, વસ્ત્ર, ઝવેરાત વગેરેથી જીવવાની સુવિધા મળી, ભોગવવાનું સુખ મળ્યું, પણ શરીરની ઉંમર સાથે મનની સંસ્કારી ગુણિયલ સ્વભાવની વૃદ્ધિ ન થઈ! સુખી છું એવું માનું છું, પણ રૂપિયાની સંપત્તિથી મેળવેલાં ભોગમાં નિ:સ્વાર્થ આનંદ કે પ્રેમનો ઉજાગર ન થયો!” પશ્ર્ચાત્તાપ સાથે મનોમંથન થાય તો ભૂલોથી માત્ર પરિચિત ન થવાય, પણ ભૂલોને સુધારી શકાય એવાં સંસ્કારી વર્તનમાં મન સ્થિત થતું જાય.

       પ્રેમ, આનંદ, શાંતિ, કે સંતોષનો ઉજાગર વિશાળ મનની પરિપક્વતાથી થાય. દરેક દેહધારી જીવ પ્રેમ-આનંદ માણવા માટે જ દેહને ધારણ કરે છે. માનવી પણ પ્રેમને માણવા માટે જ વિવિધ વસ્તુઓ, કે વ્યક્તિ સાથેના સંબંધોની માળા ગૂંથતો રહે છે. પરંતુ મનના રાગ-દ્વેષાત્મક સ્વભાવના લીધે પ્રેમભાવની નિ:સ્વાર્થતા પ્રગટતી નથી. એટલે મન પ્રેમને માપે છે. પ્રેમની માપણી લેવડદેવડની પ્રવૃત્તિથી જ્યાં થાય ત્યાં મન પ્રેમને માણી શકે નહિ. માપણી રૂપે અમુક ચોક્કસ રીત કે પદ્ધતિના વ્યવહારથી મન પ્રેમને માણવાની એક સીમિત રેખા દોરે છે. અર્થાત્ અમુક પરિસ્થિતિની હાજરીથી અથવા પોતાની અપેક્ષા મુજબની રીતથી પ્રેમને માણવાની હઠમાં માનવી તે સત્યને ભૂલી જાય છે કે, નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ એ જ છે સૌને જિવાડતી, સૌનો વિકાસશીલ ઉછેર કરતી, સૌને આનંદ સંતોષનું સુખ અર્પણ કરતી પ્રભુની આત્મીય ચેતના. આ સત્યથી અજાણ રહેતું મન સતત પ્રેમની ઝંખનામાં વસ્તુઓ, વ્યક્તિઓ કે મનગમતી પરિસ્થિતિમાં બંધાયેલું રહે છે અને તોલમાપ કરતું રહે છે.

      

       જીવન જીવીએ જો માપણીની ચારણીથી,

તો સંતોષ-સમાધાનનું સત્ત્વ ચળાઈ જાય;

       જે માપે તે પામે નહિ અને અસંતોષની આગથી

યુવાન વયમાં જ મન વૃદ્ધ થતું જાય;

       વિચારોનું નિરાકારિત સ્વરૂપ હોવાં છતાં,

સીમિત આકારોની જેમ મન બંધાયેલું રહે છે;

       જણાય જો માવીતર સ્વરૂપની આત્મીય ચેતનાનો સંબંધ,

       તો માવીતરનું ધન ધારણ કરાવતી ભક્તિમાં સ્થિત થવાની લગની લાગે.

 

       પ્રભુની આત્મીય ચેતનાનો અતૂટ સંબંધ છે એવી પ્રતીતિ પૂર્વકની સમજથી ભક્ત જીવન જીવે છે. ભક્તિભાવથી તે પોતાનું પ્રારબ્ધગત જીવન જીવે છે, એટલે કે કર્મની ક્રિયામાં જ પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીની પ્રતીતિ કરતો રહે છે. કર્મ સ્વરૂપે પ્રભુની ઊર્જા શક્તિની ચેતનાનું આલિંગન થતું હોવાંથી, અમુક નક્કી કરેલાં સમયે જ ભક્તિ-સત્સંગ થાય એવાં વિચારોથી ભક્ત મુક્ત રહે છે. એવી મુક્તભાવની ભક્તિથી અનુભવાય કે, પ્રભુની દિવ્ય પ્રીતની ચેતનાનો સ્પર્શ સર્વેને ઊર્જા શક્તિની અખંડ ગતિથી થતો રહે છે. એટલે પ્રભુ છે દિવ્ય પ્રીતની પ્રકાશિત ગતિ. આ દિવ્ય ગતિની ચેતનામાં એકરૂપ થવા માટે ભક્તિભાવથી અંતરધ્યાનસ્થ થવાય એવી પ્રભુને વિનંતિ આપણે કરતાં રહીએ.

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

Read More
book img
નિર્દોષ બની ભાવથી અંતરયાત્રા કરનારો તરે

શરીરના મૃત્યુ પછી સ્વર્ગનું સુખ મળશે એવી પૌરાણિક માન્યતાઓને માનનારા લોકો આજના આધુનિક સમયમાં બહુ જૂજ હશે. કારણ શિક્ષણની કેળવણીના લીધે સાર-અસારનો વિવેક ઘણે અંશે માનવી સમજે છે. તે સમજ અનુસાર પરોપકારભાવથી સંસ્કારી જીવન ભલે ન જીવે, પણ આજનો માનવી સ્વર્ગ-નરકની ખોટી માન્યતાઓથી મુક્ત થતો જાય છે. સ્વર્ગનું સુખ આપતી, કે નરકનું દુ:ખ આપતી કોઈ ભૂમિ નથી કે પ્રદેશ નથી. પરંતુ સ્વર્ગ-નરકની સ્થિતિ એ મનના અનુભવની ભૂમિકા છે. એવાં અનુભવની ભૂમિકાના લીધે, મન રૂપી ભૂમિ પર ઈચ્છા, અપેક્ષા, કામના રૂપી વસ્તીનો વધારો થયાં કરે છે. અર્થાત્ પ્રેમની આપ-લે કરવાનું, વહાલ વરસાવવાનું કે ઝીલવાનું, એકબીજાના યથાર્થ કાર્યની પ્રશંસા કરવાનું, માન-સન્માન આપવાનું, ઈન્દ્રિયગમ્ય ભોગને ભોગવવાનું વગેરે નિષ્કામ કાર્ય કરવાનું જે સુખ અનુભવાય, તે છે મનની પ્રસન્નતાભરી સ્વર્ગની સ્થિતિ. એ જ રીતે પ્રારબ્ધગત પ્રતિકૂળ સંજોગોના લીધે તન-મન જે આધિ-વ્યાધિની વ્યથા અનુભવે, તે છે મનની દુ:ખદાયક નરકની સ્થિતિ.

       આપણાં પૂર્વજોએ સ્વર્ગ-નરકની વાતોથી સાત્ત્વિક આચરણ તરફ ઢળવાનો મનને સંકેત ધર્યો હતો. સુખ-દુ:ખ, આશા-નિરાશા, નફો-ખોટ, હાર-જીત, મુક્તિ-બંધન, હર્ષ-શોક, ગમો-અણગમો, સંપત્તિ-આપત્તિ, સ્વર્ગ-નરક, વગેરે બે પ્રકારની વિરોધી સ્થિતિના અનુભવની આવનજાવન થયાં કરે, તે છે લૌકિક જીવનની પરિભાષા. આ દુન્યવી જગતનું જીવન એટલે આવી બે પ્રકારની સ્થિતિના અનુભવમાં મનનું ગૂંથાઈ રહેવું. પરંતુ તે બે સ્થિતિનો અનુભવ એકી સાથે ન થાય. હારનો અનુભવ થાય ત્યારે જીતનો અનુભવ ન થાય. એક સ્થિતિના અનુભવની હાજરીમાં બીજી સ્થિતિની ગેરહાજરી હોય છે. આવાં દ્વૈત પ્રકારના દેહધારી જીવનમાં સુખની શીતળતાનો અનુભવ સૌને ગમે અને દુ:ખદાયક તાપ અનુભવવાનું ન હોય એવું સૌ ઈચ્છે છે. પરંતુ આ દ્વૈત જગતમાં કારણ-કાર્યની ક્રિયાથી કર્મ થાય છે. પોતે જેવા ભાવથી કર્મ કર્યા હોય તેનું પરિણામ ખુદને જ ભોગવવાનું હોય છે. તેથી સુખ-દુ:ખનો અનુભવ કરાવતાં જે પણ કર્મો વર્તમાનમાં થાય, એમાં પોતે ભૂતકાળમાં કરેલા કર્મોના પરિણામ રૂપે થાય છે. ભૂતકાળના કયાં કર્મોનું પરિણામ વર્તમાનમાં દુ:ખ આપનારું કર્મ કરાવે છે, તેનું ગણિત ઊંડાણથી કોઈ જાણી શકે એમ નથી. તેથી સાત્ત્વિકભાવથી કે અકર્તાભાવથી કર્મ કરવું જોઈએ એવું પ્રાચીન કાળથી ઋષિઓએ દર્શાવ્યું છે.

       આપણને ઘણીવાર જણાયું છે કે બીજાનું ભલુ ઈચ્છતાં, પરોપકારી કર્મો કરનારને પણ આધિ-વ્યાધિની મુશ્કેલીનો અનુભવ થાય છે. કર્મ-ફળની ક્રિયાનો, એટલે કે કારણ-કાર્યની ક્રિયાનો સિદ્ધાંત જો સમજાય તો સંકેત મળે કે સારા કર્મોનું પરિણામ કેમ સારું ન મળ્યું. તેથી જ ભક્ત કદી એવું ન વિચારે કે સારા કર્મનું પરિણામ સારું જ આવશે. એ તો અકર્તાભાવથી કર્મ કરે અને કરેલાં કર્મનું જે ફળ મળે તે પ્રભુને સમર્પી દે. અર્થાત્ ફળની ક્રિયા રૂપે જે પણ કર્મ થાય તેને સ્વાર્થની અપેક્ષાથી કે આસક્તિથી ન કરે. કારણ જ્યાં હું પદનો અહંકાર અર્પણ થયો, ત્યાં હું કર્તા નથી એવાં અકર્તાભાવની જાગૃતિ થાય છે. એવી જાગૃતિના લીધે ફળની ક્રિયાનું જે પણ પરિણામ આવે, તે સુખદ કે દુ:ખદ સ્થિતિને ભક્ત નિરપેક્ષભાવથી, સાક્ષીભાવથી અનુભવે છે. કારણ કર્મ-ફળની ક્રિયાને કરાવતી પ્રભુની આત્મીય ચેતનાની ઊર્જાની હાજરીને ભક્ત સ્વીકારે છે. કર્મ કરતી વખતે પ્રભુની હાજરીની પ્રતીતિ જો થાય, તો હું કર્મ કરી શકું છું એવાં કર્તાભાવનો અહંકાર ટકી શકતો નથી. તેથી ભક્ત પોતાના પ્રારબ્ધ અનુસાર જે પણ કર્મ કરવાનું હોય, તેને કંટાળીને કે કાર્ય પતાવી દેવાનાં ભારથી ન કરે. કર્મ કરવાની ક્ષણે તે પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીનું સંવેદન અનુભવે. સંવેદનની જ્ઞાતા ભાવની લાગણીથી તન-મનનાં સહારે કર્મની ક્રિયા ભક્ત કરે, ત્યારે જે પણ સ્થિતિ ઉદ્ભવે તેનો દ્રષ્ટા ભાવથી સ્વીકાર કરે.

       ભક્તનો દ્રષ્ટાભાવ કહો, કે સાક્ષીભાવ કહો, કે સાત્ત્વિકભાવ કહો, કે અકર્તાભાવ કહો, કે સમર્પણભાવ કહો, ભાવની આવી જાગૃતિ એટલે સ્વ સ્વરૂપની અનુભૂતિમાં તરતી મનની વિશાળતા. જે સ્વયંની સ્મૃતિના લીધે, સ્વયંનો ગુણિયલ પ્રભાવ આપમેળે પ્રકાશિત થાય એવાં ભાવમાં ધ્યાનસ્થ રહે છે. મનની વિશાળતામાં ભાવની પારદર્શક સૂક્ષ્મતા હોય. ભક્ત જેવી પ્રશુદ્ધભાવની જાગૃતિ માટે, પ્રભુની સાક્ષાત્ હાજરીનો શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકાર થવો જોઈએ. શ્રદ્ધા એટલે પ્રભુએ શ્રેયિતભાવની શક્તિથી આ સૃષ્ટિને સર્જી છે. એટલે મારું અસ્તિત્વ, મારું દેહધારી જીવન, એ શ્રેયિત શક્તિના લીધે છે એવાં વિશ્ર્વાસમાં પ્રભુની સર્વવ્યાપ્ત સાક્ષાત્ હાજરીના અણસારા મળી શકે. શ્રદ્ધા રૂપી દૃષ્ટિના લીધે જ મંદિરની પથ્થરની મૂર્તિમાં પણ પ્રભુના દર્શન માનવી કરે છે. એ જ રીતે સ્થૂળ દેખાતાં આકારોની કે પદાર્થોની હસ્તીમાં પણ તે જ પ્રભુની શક્તિ હોવાંથી, કોઈ પણ હસ્તી સાથેના સંબંધિત વ્યવહારિક કાર્યો થઈ શકે છે. જ્યાં બુદ્ધિપૂર્વકનો ઉકેલ ન મળે, ત્યાં શ્રદ્ધાભાવથી કરેલાં કાર્યનું ઉચિત પરિણામ મળે છે. શ્રદ્ધા નથી ત્યાં કર્તાભાવનો અહંકાર છે, ચિત્તની એકાગ્રતા નથી અને મન માત્ર રાગ-દ્વેષાત્મક વિચારોમાં ભટકતું રહે છે. ભક્તની શ્રદ્ધાભાવની સરિતામાં પ્રેમના નીર વહે છે, જે બીજા માનવીના મનને ભાવની જાગૃતિ તરફ ઢાળે છે.

      

       શ્રદ્ધાભાવની સરિતામાં તરતાં તરતાં જણાયું કે પ્રભુની શક્તિ અપાર છે;

       તે શક્તિમાં પારાવાર પ્રકાશ છે, પ્રકાશમાં પ્રીત છે અને પ્રીતમાં પ્રકાશ છે;

       મનની વિશાળતામાં નથી ભેદભાવના વમળ, પણ નિર્મળભાવની પ્રીત છે;

       નિર્દોષ બની જે ભાવથી અંતર યાત્રા કરે,

તે અવિનાશી પ્રકાશની ઐક્યતાને અનુભવે.

 

સંકલનકર્તા - મનસ્વિની કોટવાલા

 

 

Read More